Viyanalı piyanist Anton Halm, karısı Beethoven'ın saçından bir tutam istediği için ricayı bestecinin yardımcısı Karl Holz'a iletti. Birkaç gün sonra eve bir tutam geldi. Holz onu bir keçiden kesmişti. Halm 25 Nisan 1826'da Beethoven'ı ziyaret ettiğinde besteci kandırıldıklarını söyledi, ensesinden kestiği koyu bir tutamı beyaz bir kâğıda sarıp verdi ve "Bunlar benim saçlarım!" dedi. Ön tarafı çoktan ağarmıştı, arkası hâlâ koyuydu.1
O tutam 2023'te genetik testten geçti ve Beethoven'a ait çıktı. Kraliçe Victoria tahta çıkmadan on bir yıl önce yaşanan bu olay, sonraki yetmiş yılın saç sanatını taşıyan korkuyu da gösteriyor: elindeki saçın gerçekten sevdiğin kişiye ait olup olmadığını bilememek.
- Kraliçe Victoria'nın 1901'de ölürken hangi mücevherlerin aileye miras kalmamasını istediği.
- Londra'daki bir saç atölyesinin 1851 Büyük Sergisi'nde hangi işle madalya aldığı.
- 1867'de yayımlanan bir el kitabının okurlara saçı evde örmeyi neden önerdiği.
- Beethoven'a ait denilen sekiz tutamdan kaçının laboratuvardan sağ çıktığı.
Kraliçenin madalyonları
Victoria, 1839'da Prens Albert'le nişanlandığından beri onun bir tutam saçını madalyonda, broşta ya da bilezikte taşıyordu.2 Albert 14 Aralık 1861'de Windsor Şatosu'nda öldü. Kraliyet Koleksiyonu'ndaki altın bir madalyon 2 santimden küçük: bir yanında fotoğrafçı Camille Silvy'nin çektiği Albert portresi, öbür yanında camın altında kumaşa tutturulmuş bir tutam saç var. İçine "Dec. 14/1861" kazınmış.3
Kraliçe kırk yıl yas tuttu. 1901'de öldüğünde bıraktığı talimat belliydi. Albert'in öldüğü odaya, kendi seçtiği bir liste mücevher konacak ve bunlar aileye geçmeyecekti. Listede Albert'in saçını taşıyan oniks ve elmaslı bir madalyon da vardı; mavi mineyle Almanca "Saf ruh Tanrı'ya yükselir" yazıyordu.3 Kırım Savaşı ve 1857 Hindistan ayaklanması da çok sayıda İngiliz aileyi yasa sokmuştu. Amerika'da benzer dalga İç Savaş'la geldi.2
Regent Street'te elli işçi
Saçla çalışmak ayrı bir meslek oldu. Antoni Forrer'in Londra'nın Regent Street'indeki atölyesinde elli kişi çalışıyordu ve Forrer 1845'te "Kraliçenin saç mücevheri sanatçısı" unvanını aldı. 1851 Büyük Sergisi'nde Victoria, Albert ve kraliyet ailesinin saçtan yapılmış minyatür portrelerini altına oturtup sergiledi ve madalya kazandı. Aynı sergide Parisli Lemonnier firması da Victoria'nın saçtan büyük bir portresiyle madalya aldı.2
Victoria and Albert Müzesi'nde Forrer'in yaptığı fiyonk biçiminde kahverengi bir broş duruyor. İğnesine 1842'de ölen on altı yaşında bir gencin doğum ve ölüm tarihleri kazınmış. Müzenin kaydına göre bu atölyeler müşteriye basılı katalogdan desen seçtiriyor, saç tutamlarının karışmayacağına ya da değiştirilmeyeceğine dair güvence de veriyordu.4
Saçı evde örmek
Bu güvensizliğe verilen cevap el kitapları oldu. Emilie Berrin'in kadınlara saç örgüsü öğreten kılavuzu 1822'de Leipzig'de çıktı.5 İsveç'te P. A. Huldberg 1833'te "Konsten att göra hår-arbeten", yani "Saç işi yapma sanatı" adlı kitabı yayımladı. Amerika'da Mark Campbell'ın 276 sayfalık el kitabı 1867'de New York ve Chicago'da basıldı. Campbell önsözde ölmüş bir babanın, annenin ya da çocuğun saçını kendi eliyle ören kişinin elindekinin gerçekten o kişinin saçı olduğunu "bilmenin" tarifsiz rahatlığını yaşayacağını yazdı.6
Campbell'ın tarifleri adım adım ilerliyor. Saç önce boraksla kaynatılıp temizleniyordu.2 Sonra demetlere ayrılıp her demetin ucuna küçük bir ağırlık bağlanıyor, demetler ortası delik yuvarlak bir örgü sehpasının çevresine tekerlek parmakları gibi diziliyordu. Campbell'ın sık verdiği bir zincir deseni, her birinde seksen tel olan on altı demet istiyor. Bu da tek bir zincire 1.280 saç teli demek. Örgü ince bir telin ya da tahta kalıbın üstüne yapılıyor, kalıpla birlikte suda on dakika kaynatılıyor, sonra yakmayacak kadar sıcak bir fırında kurutuluyordu.6 Kaynatma, tellerin aldığı biçimi kalıcı hale getiriyordu. Godey's Lady's Book dergisi iki boy sehpa tarif etti: ayakta çalışmak için yaklaşık 1,2 metrelik olanı ve masaya konan 81 santimlik "hanım sehpası".2
Ailelerin duvarına asılan çelenkler ise birçok kişinin saçını bir araya getiriyordu. Missouri'nin Independence kentinde Leila Cohoon'un kurduğu saç müzesindeki bir çelengin yanında 82 kişinin adı yazılıydı.7
Laboratuvar tutamları ayırıyor
Halm'ın endişesini artık genetik test gideriyor. Tristan Begg ve ekibi, Beethoven'a ait denilen ve birbirinden bağımsız yollarla gelmiş sekiz tutamı inceledi. Kesik saç telinde DNA az ve yıpranmış olur; ekip bu yüzden fosil ve kemik için geliştirilen eski DNA yöntemlerini tarihî saça uyarladı. Yedi tutamdan okunabilir DNA çıktı. Beşi, yaşı 19. yüzyıl başına uyan aynı Avrupalı erkeğe aitti ve Halm'ın 1826'da aldığı tutam bunlardan biriydi. Genomun tamamı için yalnızca Stumpff tutamından 56 tel, toplam 275 santim saç kullanıldı.1
Ünlü Hiller tutamı bir kadından çıktı. Bu tutam 1994'te Sotheby's'te satılmış, 2000'de yapılan analizde içindeki yüksek kurşun Beethoven'ın hastalıklarına bağlanmıştı.8 Gerçek tutamlarla yapılan ölçüm 2024'te geldi. Mayo Clinic laboratuvarı Bermann tutamında gram başına 258, Halm tutamında 380 mikrogram kurşun buldu. Saçta olağan üst sınır 4 mikrogram. Araştırmacılar bu düzeyin bestecinin böbrek, sindirim ve işitme sorunlarıyla uyumlu olduğunu, ölümünü tek başına açıklamaya yetmediğini yazdı.9
Saç sanatı 20. yüzyılın başında moda olmaktan çıktı.2 Leila Cohoon Kasım 2024'te 92 yaşında öldü, Independence'taki müze Eylül 2025'te kapandı. Torunu Lindsay Evans 3.000 parçalık koleksiyonu New York'taki Metropolitan Sanat Müzesi ile Washington'daki Ulusal Kadın Sanatçılar Müzesi dahil Amerika'daki müzelere dağıtıyor.7
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Begg, T. J. A. ve ark. (2023). “Genomic analyses of hair from Ludwig van Beethoven.” Current Biology 33(8): 1431-1447. doi:10.1016/j.cub.2023.02.041. cell.com. Halm tutamının hikâyesi: Meredith, W. (2023). “Three Authentic Beethoven Locks.” beethovenscholar.com. ↩
- Guggenheim Navarro, I. (Mart 2001). “Hairwork of the nineteenth century.” The Magazine Antiques 159(3). smpub.com. Forrer ve Lemonnier madalyaları için makalenin kaynağı: Great Exhibition of the Works of Industry of all Nations, 1851: Official Descriptive and Illustrated Catalogue, c. 3, s. 1223. ↩
- Royal Collection Trust. “Locket” (RCIN 45502) ve “Queen Victoria's Locket” (RCIN 65301). albert.rct.uk; albert.rct.uk. ↩
- Victoria and Albert Museum. “Brooch, A. Forrer, London, ca. 1842.” collections.vam.ac.uk. ↩
- Harmeyer, R. “Objects of Immortality: Hairwork and Mourning in Victorian Visual Culture.” Art of Death & Dying Symposium Proceedings, University of Houston. uh-ir.tdl.org. Huldberg, P. A. (1833). Konsten att göra hår-arbeten. Stockholm. ↩
- Campbell, M. (1867). Self-Instructor in the Art of Hair Work. New York: Campbell. gutenberg.org. Metropolitan Museum of Art kaydı 41.22.1: metmuseum.org. ↩
- Hollingsworth, H. (2025). “Hair art collection is being rehomed as Kansas City museum closes.” Associated Press. apnews.com. KCUR (31 Ekim 2025). kcur.org. Cohoon, L. (2013). “First Person.” Financial Times. ft.com. ↩
- Association for Diagnostics & Laboratory Medicine (Mayıs 2024). “New research confirms that Beethoven had lead poisoning, but it didn't kill him.” myadlm.org. Hiller tutamının geçmişi: Begg ve ark. (2023), Methods S1 G. ↩
- Rifai, N., Meredith, W., Brown, K., Erdahl, S. A. ve Jannetto, P. J. (2024). “High Lead Levels in 2 Independent and Authenticated Locks of Beethoven's Hair.” Clinical Chemistry 70(6): 878-879. doi:10.1093/clinchem/hvae054. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov. ↩
Kapak: 19. yüzyıldan altın yaldızlı çerçeve içinde saçtan yapılmış çelenk, Museum für Hamburgische Geschichte. Fotoğraf: Bullenwächter, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
