31 Ocak 1924. Sovyetler Birliği'nin Anayasası onaylanır; anlatılarda birlik "tamamlanmış" sayılır. Aynı gün Petrograd'daki Bilimler Akademisi'nde etnograflar başka bir emirle toplanır: Milliyetler Sovyeti, ilk Birlik nüfus sayımı için "milliyet"i tanımlamalarını, makul ölçütler bulmalarını ister. Hukuki birlik bitmiş gibi görünürken, kimlik işi yeni başlamıştır.1
Soru basit değildir. Eski imparatorlukta insanlar çoğunlukla din ve ana dil üzerinden sınıflandırılmıştı. Yeni devlet ise "natsional'nost'" diye bir kutu açar. Bu kutu hem sayım formunda, hem toprak bölünmesinde, hem de yıllar sonra iç pasaportta karşılık bulacaktır. Resmi tanıma, tek bir tören değil; katmanlı bir makinedir.
- Çarlık dili ve dinle sayarken Sovyetler neden "milliyet" kutusu açtı.
- 1926'da resmi işleme listesinde kaç halk vardı, 1939'da neden daraldı.
- Birlik cumhuriyeti, özerk cumhuriyet ve sayım satırı aynı tanıma mıydı.
- Pasaporttaki milliyet satırı kimliği nasıl sabitledi.
Önce dil ve din, sonra milliyet kutusu
1897'deki imparatorluk sayımında asıl soru ana dildi; Kafkasya gibi istisnalar dışında "milliyet" ayrı bir alan değildi. Sovyet sayımı bunu kırar. 1926 Birlik sayımında hem halk/milliyet hem dil sorulur. Talimatlar, amacın nüfusun etnografik (kabilevi) bileşimini çıkarmak olduğunu yazar. Ama bilim insanları ile cumhuriyet temsilcileri aynı kelimeyi aynı anlamda kullanmaz. Kimisi dar "halk" (narodnost'), kimisi siyasal "milliyet" (natsional'nost') ister.2
Bu tartışma masada kalmaz. Sayımı işleyenlerin elinde resmi bir ad listesi vardır. 1926 malzemesinin işlenmesi için yayımlanan listede 189 halk adı yer alır; bazıları eşanlamlı / yerel ad olarak italikle işaretlenmiştir. Yani devlet, sahadaki cevabı serbest bıraksa bile, sonuç tablosuna düşecek isimleri önceden çerçeveler. Tanıma burada başlar: sen kendini nasıl söylersen söyle, istatistik hangi satıra yazacağını bilir.3
Tanımanın katmanları: cumhuriyet, özerklik, satır
Resmi tanıma yalnızca sayım satırı değildi. Erken Sovyet siyaseti, "korenizatsiya" (yerlileştirme) ile yerel kadroları, dilleri ve kurumları büyütmeyi hedefledi. Bunun coğrafi iskeleti hiyerarşikti: Birlik cumhuriyeti (SSR), özerk cumhuriyet (ASSR), özerk oblast, ulusal bölge. "Titüler" halk, o birimin adını taşıyan gruptu. Ukrayna SSR'de Ukraynalı, Özbek SSR'de Özbek, Yakut ASSR'de Yakut. Ama Kuzey'in küçük halkları gibi toprağı olmayanlar da vardı; onlar bazen yalnızca sayımda ve okul dilinde görünürdü.4
Yani aynı devlet içinde üç farklı "resmi olma" hali yan yana dururdu. Birincisi: Birlik düzeyinde cumhuriyet. İkincisi: özerk birim. Üçüncüsü: listede yer almak, ama kendi bayrağı olmadan. Yahudiler uzun süre Birlik cumhuriyeti olmadan resmi milliyet sayıldı; Almanlar Volga Alman Özerk Cumhuriyeti'ne sahipti, sonra bu birim kaldırıldı. Aynı "resmi" kelimesi, farklı yıllarda farklı kapıları açıyordu. Bu yüzden "SSCB kaç halkı tanıyordu?" sorusunun tek sayısı yanıltır. Soru aslında şudur: hangi düzeyde, hangi yılda, hangi belgede?
Liste daralır: 189'dan yaklaşık 60'a
1930'ların sonuna doğru rüzgâr değişir. 1937 sayımı iptal edilir; düzenleyenler baskı altına alınır. 1939 sayımında "narodnost'" yerine üstten gelen tercih "natsional'nost'" olur. Merkez İstatistik İdaresi, akademiye liste sipariş ederken kabaca 60 ana milliyet ister. Bu rakam Stalin'in "yaklaşık 60 ulus, ulusal grup ve halk" ifadesine yaslanır. Bilim insanlarının 150'yi aşan taslakları, siyasete uydurulmak üzere kısaltılır. Liste, mümkün olduğunca titüler birimlere ve devletçe "işe yarar" görülen gruplara çekilir.2
Bu daralma, halkların yok olduğu anlamına gelmez. Anlamı şudur: devlet artık her klanı, her yerel adı ayrı satırda tutmak istemez. Küçük gruplar büyük milliyetlere katılır; "aşırı bölünme" burjuva milliyetçiliğine mal edilir. Sahada bir köy kendini eski adıyla söylese bile, işleme aşamasında komşu büyük satıra yazılabilir. Tanıma, bir haklar listesi olmaktan çıkıp yönetim haritasına yaklaşır.
Pasaporttaki satır: kimlik kâğıda yapışır
1932'de yaygınlaşan iç pasaport sistemi, milliyeti günlük belgede sabitler. Halk dilinde "beşinci madde" denen şey, aslında personel formlarındaki sıradan gelir; pasaport alanlarında numara yoktur ama milliyet satırı herkesin bildiği satırdır. On altı yaşında ilk pasaportta, ebeveynler farklıysa ikisinden biri seçilir; sonra değiştirmek fiilen yok denecek kadar zordur. Sayımda kendini söylemek ile pasaporta yazılmak aynı özgürlük değildir.5
Böylece resmi tanıma üç kapıdan geçer: sayım listesi (istatistik), toprak birimi (siyaset), pasaport satırı (bireysel kayıt). 1926'nın geniş listesi, erken dönemin "her halka kurum" hayaline yakındır. 1939'un dar listesi, merkeze çekilmiş bir düzen arzusunu gösterir. Aradaki fark, etnografın masasında değil, iktidarın ihtiyacındadır.
Senin için kalacak net cevap şu olabilir. Sovyetler Birliği "şu kadar halkı tanıdı" diye tek cümlede kapanmaz. 1926 işleme listesinde 189 ad vardır; 1930'ların sonunda resmi çerçeve yaklaşık 60'a çekilir. Birlik cumhuriyeti olmak, özerk birim olmak ve yalnızca sayımda görünmek ayrı derecelerdir. Pasaport ise bu sınıflandırmayı kişinin cebine koyar. Tanıma, bir sevgi jesti değil; bir devlet teknolojisidir.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Francine Hirsch, "The Soviet Union as a Work-in-Progress: Ethnographers and the Category Nationality in the 1926, 1937, and 1939 Censuses", Slavic Review 56/2 (1997): 251–278; 31 Ocak 1924 Anayasa onayı ile aynı gün Milliyetler Sovyeti'nin etnograflara "milliyet"i tanımlama talimatı. ↩
- Juliette Cadiot, "How Diversity was Ordered: Lists and Classifications of Nationalities in the Russian Empire and Soviet Union (1897–1939)", Ab Imperio (2002/4): 1897 dil sayımı, 1926 narodnost'/dil ayrımı, 1939'da ~60 hedefi ve Stalin ifadesi, listenin titüler birimlere çekilmesi. ↩
- "Перечень народностей для разработки материалов Всесоюзной переписи населения 1926 года", Всесоюзная перепись населения 1926 года, cilt XVII (Moskova, 1929), s. 106; Demoscope Weekly arşiv yeniden basımı: listede 189 ana ad (italikler eşanlamlı). ↩
- Terry Martin, The Affirmative Action Empire: Nations and Nationalism in the Soviet Union, 1923–1939 (Cornell University Press, 2001): korenizatsiya, ulusal topraklar ve dil/kadrolaşma; ayrıca Yuri Slezkine, "The USSR as a Communal Apartment", Slavic Review 53/2 (1994). ↩
- İç pasaport ve milliyet kaydı: Sovyet pasaport sistemi (1932 sonrası); "пятая графа / пятый пункт" için PRIO, Sven Gunnar Simonsen, "Between Minority Rights and Civil Liberties…" (2005) ve Sovyet pasaport maddelerindeki sentez: ebeveyn milliyetinden seçim, 16 yaşında sabitleme. ↩
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
