Uzay Yürüyüşlerinde Güvenlik İpleri

Heidemarie Stefanyshyn-Piper o gün istasyonun sancak tarafındaki güneş paneli döner eklemini temizliyordu. Çantasındaki gres tabancası sızdırmış, gres çantanın içine yayılmıştı. Silmeye uğraşırken çanta elinden kaydı, istasyonun önünden aşağıya doğru açıldı. NASA kaybın değerini 100 bin dolar olarak açıkladı. Ertesi gün astronot, çantanın bağlı olup olmadığını kontrol etmediğini kabul etti; yürüyüş arkadaşı Steve Bowen da kendisinin de üç kez kontrol etmediğini söyledi.¹

NASA'nın uzay yürüyüşü eğitim notlarındaki kural iki satırdır: astronot da ekipman da her an bağlı olacak, yeni bağlantı kurulmadan eskisi çözülmeyecek.²

Leonov kabloyu bir kez çekti

Aleksey Leonov 18 Mart 1965'te Voshod 2'nin şişme hava kilidinden çıktığında gemiye 5,35 metrelik bir kabloyla bağlıydı. Kablonun içinde çelik bir halat vardı. Yanındaki teller tıbbi ölçümleri ve komutan Pavel Belyayev'le telefon konuşmasını taşıyordu.³ Leonov beş kez gemiden uzaklaşıp geri döndü. Bir ara kabloyu sertçe çekti ve gemiye doğru fırladı. Kaskını çarpmamak için elini uzattı, gövdeden sekti ve kendi etrafında dönmeye başladı. Sonradan ileride kabloların uzayacağını, kozmonotların gemiden 150-200 metre açılabileceğini tahmin etti. Bugünkü emniyet iplerinin en uzunu 25,9 metre.

Üç ay sonra, 3 Haziran 1965'te Ed White ilk Amerikan uzay yürüyüşüne 7,6 metrelik bir göbek kordonuyla çıktı. Kordon oksijen hortumunu, haberleşme ve vücut ölçüm tellerini, bir de yükü taşıyan naylon halatı altın bantla tek gövdede topluyordu.⁴ Smithsonian'daki örneğin kaydına göre kordonun dış kılıfı 350 libre, yani yaklaşık 160 kilo çekmeye dayanıyordu. İçindeki halatın dayanımı 1.000 libreydi, yaklaşık 450 kilo.⁵ Görev değerlendirmesinde kordonun mesafeyi sınırlamakta işe yaradığı, hassas manevrada ise pek yardımı olmadığı yazıldı.

İstasyonda önce bağla, sonra çöz

Uluslararası Uzay İstasyonu'nda Amerikan giysisiyle dışarı çıkan astronot, emniyet ipinin ucunu istasyona takar. İp bir makaradan açılır; NASA'nın listesinde 55 ve 85 fitlik, yani 16,8 ve 25,9 metrelik iki boy var.² Aletler ayrı ayrı bağlanır. Bel ve bilek ipleri taşıma içindir, kendiliğinden geri sarılan kısa ipler kullanılan aleti tutar, soketler giysinin önündeki iş tablasına pimle takılır. Astronot iş yerine varınca kendini yarı sert bir kolla tutamağa sabitler, çünkü bu, ayak bağlığı kurmaktan daha hızlıdır. NASA'nın insan sistemleri standardı tek istisnayı da yazar: astronot ancak serbest uçan bir manevra ünitesindeyse ya da başka biçimde sabitlenmişse ipsiz kalabilir.⁶

Rus kozmonotların Orlan giysisinde sağ yanda iki emniyet ipi var. Biri sabit boyda, öteki ayarlanabilir. Kancaları titanyumdan, ipler 600 kiloluk yük için onaylı.² Kozmonot uzun bir makaraya bağlanmaz, dağcı gibi ilerler: bir kancayı ileriye takar, sonra arkadakini çözer.

İki yöntem 1 Ekim 1997'de aynı yürüyüşte buluştu. Atlantis'in Mir'e kenetlendiği STS-86 görevinde Scott Parazynski hava kilidinden çıkınca emniyet ipinin makarası dolandı. NASA, astronotların Moskova'daki eğitimde öğrendiği Rus yöntemine geçti. Parazynski belindeki kısa iplerle elden ele ilerledi ve yeni bir ip takana kadar eskisini çözmedi.⁷ Yürüyüş beş saat sürdü, yanında Rus kozmonot Vladimir Titov vardı.

İstasyon kopan astronotun peşinden gidemez

Cincinnati Üniversitesi'nden Trevor Williams ile David Baughman, 1994'te yayımladıkları çalışmada bir olasılık verdi. Johnson Uzay Merkezi'nin su altı eğitim havuzundaki kayıtlara göre bir ipin kopması ya da yanlış takılması aşağı yukarı her 1.000 uzay yürüyüşü saatinde bir bekleniyordu.⁸ Mekik sürüklenen bir astronotu kovalayabilirdi. İstasyon manevra yapan bir araç olmadığı için bunu yapamaz. Kenetli bir Soyuz ya da mekiğin ayrılıp geri çekilmesi de kurtarma için fazla uzun sürer.

Bu boşluğu SAFER kapattı. Adı İngilizcede "uzay yürüyüşü kurtarması için basitleştirilmiş yardım" anlamına gelen bu çanta, giysinin sırtına takılan küçük bir azot iticisi. Tek bir kurtarışa, yaklaşık 13 dakikaya yetecek yakıt ve pil taşıyor.² Williams ile Baughman'ın hesabında çantanın toplam hız kapasitesi saniyede yaklaşık 3 metreydi. Bir astronotun istasyondan kopma hızı için öngörülen değer ise saniyede 0,76 metre. Çanta astronotun taklasını da kendiliğinden durduruyor. Yörüngede daha önce denenen kurtarma düzenekleri bu özelliğin şart olduğunu göstermişti. İlk deneme 16 Eylül 1994'te STS-64 görevinde Mark Lee ve Carl Meade'le yapıldı.

İpsiz uçuş yalnızca jet sırt çantalarıyla yapıldı. Bruce McCandless 7 Şubat 1984'te manevra ünitesiyle Challenger'dan yaklaşık 98 metre uzaklaştı ve geri döndü.⁹

SAFER'in kendisinin de yerinde durması gerekiyor. 10 Temmuz 2006'da Piers Sellers'ın sırtındaki çantanın sol mandalı açıldı; arkadaşı Mike Fossum çantayı bir iple giysiye bağladı, sonra açılan sağ mandalı da yerine oturttu.¹⁰ Scott Kelly 2017'de yayımlanan anı kitabında, Oleg Skripochka'nın 2010'daki ilk uzay yürüyüşünde ipten kurtulup sürüklendiğini ve bir antene çarparak istasyona geri döndüğünü yazdı. Rusya Uzay Ajansı, Skripochka'nın bu anlatımı doğrulamadığını açıkladı.¹¹

Kaçan hep eşya oldu

2008'deki kayıptan sonra kalan tek çift gres tabancası çantanın içine konmadı, dışına bağlandı. Sızıntıyı tutsun diye etraflarına kuru bez sarıldı.¹

On beş yıl sonra benzeri yaşandı. 1 Kasım 2023'te Jasmin Moghbeli ile Loral O'Hara istasyonun dışında yaklaşık yedi saat çalışırken bir alet çantası elden çıktı. Uçuş kontrolörleri çantayı istasyonun dış kameralarında gördü, yörüngesini hesapladı ve istasyona yeniden çarpma riskinin düşük olduğunu açıkladı. İçindeki aletler yürüyüşün geri kalanında gerekmiyordu.¹² Çanta bir uydu gibi kataloğa girdi ve 58229 numarasıyla izlendi.

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.