18 Mayıs 1583'te Londra'daki York House'un bahçesinde Rus elçisi Fyodor Pisemski'ye genç bir İngiliz kadını gösterildi. Bahçe Lord Şansölye Thomas Bromley'nin konağına aitti ve buluşmayı kraliçe I. Elizabeth ayarlamıştı. Bromley elçiye, kraliçenin onu karanlık bir odada değil açık havada görmesini istediğini söyledi. Pisemski kadınla bahçe yollarında yürüdü, ayrıldı, yeniden karşılaştı ve çarına yazdığı raporda onu şöyle tarif etti: "Boyu uzun, ince, yüzü beyaz; gözleri gri, saçları kumral, burnu düz, el parmakları uzun."1
Kadın Lady Mary Hastings'ti, kraliçenin akrabası. Pisemski'yi Londra'ya yollayan IV. İvan, yani Korkunç İvan, onu eş olarak istiyordu. Çar o sırada evliydi ve eşi Mariya Nagaya 19 Ekim 1582'de bir oğul doğurmuştu.1 "Korkunç İvan İngiltere kraliçesine evlenme teklif etti" hikâyesinin belgelerdeki karşılığı bu bahçe görüşmesi. Kraliçenin kendisine yapılmış yazılı bir teklif bugüne kadar bulunamadı.
- 1567'de Moskova'dan Londra'ya sözlü iletilen gizli mesajda neyin istendiği ve evliliğin neden o mesaja sonradan eklendiği anlatılıyor.
- İvan'ın kraliçeye yazdığı en sert mektupta hangi sözcüğü kullandığı ve o sözcüğün 16. yüzyıldaki anlamı var.
- Rus elçisine verilen talimatta, çarın evli olduğu söylenirse nasıl cevap vereceği yazılıydı.
- Planın neden hiç sınanamadığı, Moskova'daki son görüşmelerle anlatılıyor.
1567'deki gizli mesaj
Hikâyenin kraliçeye uzanan kısmı 1567'ye dayanıyor. İngiliz tüccar ve gezgin Anthony Jenkinson o yıl Moskova'dan dönerken çardan kraliçeye ağızdan iletilecek gizli bir mesaj getirdi. Yanındaki Eylül 1567 tarihli mektup iki ülke arasında saldırı ve savunma ittifakı istiyordu.2 Mesajın en çok konuşulan maddesi sığınmaydı. İki hükümdardan biri ayaklanmayla tahtını kaybederse öteki onu ülkesinde ağırlayacaktı.
Elizabeth bu maddeyi yarım kabul etti. 18 Mayıs 1570 tarihli gizli mektupta, Danışma Meclisi'nden on üyenin imzasıyla, çar başı sıkışırsa ailesiyle birlikte İngiltere'ye gelebileceğini yazdı.2 Masrafları çarın kendi kesesinden karşılanacaktı.3 Aynı sözü karşılıklı vermeyi ise reddetti: kendisinin bir gün Rusya'ya sığınacağını yazıya geçirmek İngiliz halkına hakaret sayılırdı.
Evlilik bu yazışmanın hiçbir satırında geçmiyor. Belgeleri 1875'te yayımlayan Rus tarihçi Yuri Tolstoy, evlilik teklifi iddiasını temelsiz buldu.3 Pisemski'nin 1583'te aslında kraliçenin kendisini istediği söylentisi ise yazışmayı 1972'de inceleyen Mary Harned'e göre güvenilirliği zayıf bir tanığa, Moskova'da yıllarca yaşamış İngiliz tüccar Jerome Horsey'nin anılarına dayanıyor.4 Londra'daki tarihçi George Gross 2019'da daha ileri gitti. Ona göre teklif Jenkinson aracılığıyla sözlü yapılmış olabilir, ama hiçbir zaman kâğıda geçirilmedi.3
"Sıradan bir kız gibi"
Elizabeth'in 1570 cevabı çarı öfkelendirdi. İvan 24 Ekim 1570'te yazdığı mektupta onun ülkesini kendisinin yönettiğini sandığını, oysa yönetimin tüccarların elinde olduğunu yazdı ve sözü şu cümleyle bitirdi: "Sen de kızlık hâlinde, sıradan bir kız gibi oturuyorsun."2 Rusça asıldaki "poşlaya devitsa" sözü bugün "bayağı kız" diye çevriliyor. "Poşlıy" sıfatı o yüzyılda daha çok "sıradan, alışılmış" anlamına geliyordu; yine de cümle bir hükümdarın öteki hükümdara yazabileceği en kırıcı satırlardan biriydi.
Çar sözünü icraatla da destekledi, İngiliz tüccarlarının ayrıcalıklarını kaldırıp mallarına el koydu.3 Kraliçenin cevabı kısaydı. Devleti tüccarlar yönetmiyordu, kendisi "Tanrı'nın atadığı bir bakire kraliçeye yaraşır onurla" yönetiyordu.2 Çar 1572'de ittifak fikrinden vazgeçtiğini bildirdi ve yazışma bir süre ticaret işlerine döndü.2
- 10 imza
- Elizabeth'in 1570'te çara sığınma sözü veren gizli mektubunu imzalayan Danışma Meclisi üyesi sayısı.Lubimenko, American Historical Review, 1914
- 24 Ekim 1570
- İvan'ın kraliçeyi "sıradan bir kız" diye aşağıladığı mektubun tarihi.Lubimenko, 1914
- 18 Mayıs 1583
- Rus elçisinin Mary Hastings'i York House bahçesinde gördüğü gün.Karamzin, Rus Devleti Tarihi, IX. cilt
- 18 Mart 1584
- İvan'ın Moskova'da öldüğü gün; evlilik görüşmeleri bu tarihte kesildi.Karamzin, IX. cilt
Bahçedeki aday
İvan İngiltere fikrinden vazgeçmedi. Moskova'daki İngiliz hekim Robert Jacob 1581'de çara Mary Hastings'in adını verdi.3 Mary, Huntingdon Kontu Francis Hastings'in kızıydı, anne tarafından eski Plantagenet hanedanına uzanıyordu ve otuz yaşlarındaydı.
Pisemski'ye verilen talimat ayrıntılıydı. Elçi gelinin portresini ve boy ölçüsünü alacak; dolgun mu, beyaz tenli mi esmer mi, kaç yaşında, kraliçeyle akrabalığı ne, kardeşi var mı, hepsini öğrenecekti. Çarın evli olduğu söylenirse vereceği cevap da yazılıydı: hükümdar kendine denk bir gelin bulamamış, kendi ülkesinden bir boyar kızıyla evlenmişti ve kraliçenin akrabası layık çıkarsa onu bırakacaktı. Mary Ortodoksluğa geçecek, tahtın varisi İvan'ın oğlu Fyodor olacak, Mary'den doğacak çocuklara yalnızca toprak payı düşecekti.5
Elizabeth elçiyi 4 Kasım 1582'de Windsor'da kabul etti ve işi aylarca uzattı.5 Önce Mary'nin yakın zamanda çiçek hastalığı geçirdiğini, yüzünde izler varken ressamın onu çizmesine razı olmayacağını söyledi. Bu arada Moskova'dan çarın oğlu Dmitri'nin doğduğu haberi geldi. Pisemski habere inanmadı ve İngiliz bakanlarına bunun çarın evlilik işini bozmak isteyenlerin uydurması olduğunu söyledi.1 Bahçe görüşmesi ancak ertesi baharda yapılabildi. Horsey'nin anlattığına göre Mary sarayda bundan sonra "Moskova İmparatoriçesi" diye anıldı.6
Moskova'daki son pazarlık
Pisemski Haziran 1583'te Londra'dan ayrılırken yanında kraliçenin elçisi Sir Jerome Bowes vardı. İki heyet 23 Temmuz'da Beyaz Deniz kıyısındaki Aziz Nikola limanına vardı.7 Bowes'un asıl işi tüccarların ayrıcalıklarını geri almaktı. Gelin konusunda getirdiği cevap olumsuzdu: Mary'nin sağlığı zayıftı, dinini değiştirmeye yanaşmazdı.1
Görüşmeler sert geçti. Hakluyt'un yayımladığı elçilik anlatısına göre İvan bir ara İngiltere kraliçesini kendi dengi saymadığını söyledi. Bowes da kraliçesinin Fransa ve İspanya krallarından aşağı kalmadığını, babası VIII. Henry'nin bir zamanlar Kutsal Roma imparatorunu kendi parasıyla savaştırdığını söyleyerek karşılık verdi. Çar onu huzurundan kovdu, bir saat geçmeden başkâtibini gönderip gönlünü aldı. Sonraki görüşmelerde yeni bir isteği vardı. Kraliçenin akrabalarından birini mutlaka istiyordu; bir sonraki elçiliğinde gönderilmezse hazinesini alıp kendisi İngiltere'ye gidecek ve orada evlenecekti.7
Bu planın sınanacak vakti olmadı. Karamzin'in aktardığına göre İvan 15 Mart 1584'te ağır hastayken sandalyeyle hazine odasına taşındı ve değerli taşlarını Horsey'e gösterdi; üç gün sonra, 18 Mart'ta öldü.1 Tahta Fyodor geçti, sarayda Hollanda tüccarlarını kollayan danışmanlar öne çıktı ve Bowes bir süre evine kapatıldıktan sonra yeni ayrıcalık alamadan döndü.2 Mary Hastings hiç evlenmedi ve 1589'dan önce öldü.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Karamzin, N. M. (1821). İstoriya gosudarstva Rossiyskogo (Rus Devleti Tarihi), IX. cilt. Pisemski'nin elçilik raporuna dayanan anlatım: York House bahçesi, Mary Hastings'in tarifi, çiçek hastalığı gerekçesi, Dmitri'nin doğumu, Bowes görüşmeleri ve İvan'ın son günleri. ru.wikisource.org ↩
- Lubimenko, I. (1914). "The Correspondence of Queen Elizabeth with the Russian Czars". The American Historical Review, 19(3), 525-542. doi:10.2307/1835077 ↩
- Gross, G. W. C. (2019). "Ivan IV and Elizabeth I: The influence of the Tsar's matrimonial endeavours on the development of Russo-English relations". RUDN Journal of Russian History, 18(4), 938-961. doi:10.22363/2312-8674-2019-18-4-938-961 ↩
- Harned, M. (1972). A Proposal for the Publication of the Correspondence between Elizabeth I of England and Ivan IV of Muscovy. Yüksek lisans tezi, University of North Carolina at Greensboro. libres.uncg.edu ↩
- Solovyov, S. M. (1856). İstoriya Rossii s drevneyşih vremyon (Eski Çağlardan Beri Rusya Tarihi), VI. cilt, 7. bölüm. Pisemski'ye verilen talimatın özeti ve Windsor kabulü. Elçilik raporunun tam metni: Sbornik İmperatorskogo Russkogo İstoriçeskogo Obşçestva, 38. cilt (1883), s. 3-65. ↩
- Horsey, J. Travels. Bond, E. A. (yay.) (1856). Russia at the Close of the Sixteenth Century. Londra: Hakluyt Society. ↩
- Hakluyt, R. (1598-1600). The Principal Navigations, III. cilt: "A briefe discourse of the voyage of Sir Jerome Bowes knight, her Majesties ambassadour to Ivan Vasilivich the Emperour of Muscovia, in the yeere 1583". perseus.tufts.edu ↩
Kapak: Aleksandr Litovçenko, "Korkunç İvan Hazinelerini İngiliz Elçisi Jerome Horsey'e Gösteriyor", 1875. Rus Devlet Müzesi, St. Petersburg; kamu malı, Wikimedia Commons.
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
