2017'de Stanford Üniversitesi'nden Michael Rosenfeld, Reuben Thomas ve Sonia Hausen ABD yetişkinlerine sordu: şu anki partnerini nerede tanıştın? Heteroseksüel çiftlerde internet, kabaca 2013'ten beri arkadaş çevresini geçmişti. Yakın dönemde oluşan çiftlerin yüzde 39'u çevrimiçi tanışmıştı. Aile, mahalle, kilise gibi yollar savaş sonrası dönemin başından beri geriliyordu; arkadaş aracılığı da 1990'ların ortasından beri düşüyordu. Ekran, tanıdığın eşik bekçiliğini aradan çıkarmıştı.1
- ABD'de 30 yaş altının yarısından fazlası bir tanışma sitesini veya uygulamasını denemiş; Tinder bu grubun büyük kısmında duruyor.
- Kaydırma seçeneği artırır. Psikoloji yazını, listenin uzamasının bağ kurmayı nasıl etkilediğini ölçmüş.
- On iki haftalık bir takipte yorgunluk artıyor. Kimlerde daha çok yükseldiği, başlangıçtaki hâlle bağlı.
- Türkiye'de aynı uygulama sokakta açılınca başka bir anlama geliyor; damga özellikle kadınların kullanımını kısıtlıyor.
Kaydırma neyi değiştirdi?
Pew Research Center 2022 yazında 6.034 ABD yetişkinine sordu. 18-29 yaş grubunun yüzde 53'ü bir tanışma sitesini veya uygulamasını hayatında en az bir kez kullanmıştı. 30-49'da bu pay yüzde 37'ye, 50-64'te yüzde 20'ye iniyordu. Uygulamayı deneyen 30 yaş altında Tinder'ın payı yüzde 79'du.2 Rakam ABD'ye ait; yine de yeni neslin flörtünün nerede yaşandığını gösteriyor. Karşılaşma artık çoğu zaman bir parmak hareketi.
Northwestern'den Eli Finkel ve meslektaşları daha 2012'de, sitelerin üç hizmetini ayırmıştı: erişim, yazışma, eşleştirme. Erişim, köyün, işin, arkadaş çevresinin veremeyeceği kadar çok adayı aynı anda gösterir. Yazışma, yüz yüze gelmeden önce uzun bir ön eleme açar. Eşleştirme ise algoritmaya "senin yerine seç" der. Üstünlük iddiası burada kırılır. Çok sayıda profili taramanın, insanı mal gibi puanlamaya ve seçici olmaya ittiğine dair kanıt var; yüz yüze tanışmanın yavaş birikimi bu tarama hızına uymuyor.3
Türkiye'de de sahne benzer, kültürel doku farklı. Kadir Has Üniversitesi'nden Aylin Sunam Audry ve ekibinin 2023'te 18-29 yaşındaki 1.498 kişiyle yaptığı ulusal ankette Tinder genç yetişkinler arasında en çok tercih edilen uygulamaydı (yüzde 62,6). Ardından Azar (yüzde 45,3), Happn (yüzde 19,7) ve OkCupid (yüzde 18,2) geliyordu. Bir kişi birden fazla uygulamayı kullanabiliyor; rakamlar birbirini dışlamıyor. Büyük şehirde ana akım uygulamalar öne çıkıyor, metropol dışında niş uygulamalar daha görünür.4
On iki haftada yorulan
Arizona State Üniversitesi'nden Liesel Sharabi, Paige Von Feldt ve Thao Ha 493 bekâr ve aktif kullanıcıyı on iki hafta, dört dalga boyunca izledi. Sona 190 kişi kaldı. Tükenmeyi üç parçada okudular: duygusal yorgunluk, "bu işe yaramıyor" hissi ve karşıdakini kişi olmaktan çıkarıp profil gibi görme. İlk iki parça zamanla yükseldi. Yalnızlık, kaygı ve depresif belirtiler başta yüksekse, tükenme de daha çok artıyordu. Uygulamayı bırakamama yorgunluğu büyütüyordu; "beceremiyorum" hissini aynı şekilde büyütmüyordu. Yani uygulama, zaten zorlanan kişide ilişki başlatmayı kolaylaştırmak yerine yorgunluğu büyütebiliyor.5
Bu, uygulamaların yalnızlık ürettiğini tek başına kanıtlamaz. Yalnızlık burada sonraki tükenmenin habercisi; nedeni değil. Beynin sosyal ihtiyacı açlık gibi ölçtüğüne dair laboratuvar bulguları var. O sinyal kaydırma ekranında her yeni yüze bakınca yeniden tetiklenebilir. Doygunluk gelmeyince parmak durmaz.
Haber vermeden susmak
Alabama Üniversitesi'nden Leah LeFebvre ve ekibi 99 genç yetişkine sordu. Ghosting, yani karşı tarafın haber vermeden iletişimi kesmesi, çoğu katılımcının hem yaptığı hem de yaşadığı bir şeydi. Başlatan taraf çoğu zaman kolaylık, ilginin sönmesi, kötü giden bir etkileşim, ilişkinin belirsizliği veya güvenlik gerekçesiyle susuyordu. Karşı taraf ise belirsizlikle kalıyordu: ne zaman bitti, neden bitti, bitti mi? Katılımcıların yüzde 74'ü bunu uygunsuz bir kopuş yolu sayıyordu; pratikte yine de kullanılıyordu.6
Pew'un aynı 2022 anketinde taciz de görünür. Tanışma sitesi veya uygulaması kullanmış kadınların 50 yaş altında yüzde 66'sı dört istenmeyen davranıştan en az birini yaşamıştı: istenmeyen cinsel içerik, "ilgilenmiyorum" dedikten sonra süren yazışma, hakaret, fiziksel tehdit. İstenmeyen açık içerik bu grubun yüzde 56'sında vardı. Erkeklerde ve 50 yaş üstü kadınlarda oranlar daha düşüktü. Flörtün dijitalleşmesi, reddi de, ısrarı da, susmayı da aynı kanala yığmış durumda.7
Türkiye'de damga da var
Gözde Cöbek ve Murat Ergin 915 Tinder kullanıcısına anket uyguladı. Motivasyonlar karışıktı: kısa süreli ilişki öne çıksa da sosyalleşme ve eğlence de yaygındı. Anglo-Amerikan yazının aksine, Türkiye'de uygulamaya yapışan toplumsal damga kadınları daha çok etkiliyordu. Kadınlar uygulamayı otobüste, restoranda, ofiste, okulda açmaktan çekiniyordu; özel alana çekiliyordu. Taşınabilirlik vaadi, mahalle bakışının olduğu yerde işlemiyordu.8
Sunam Audry'nin mekân çalışması bu tabloyu şehir ölçeğinde de gösteriyor. İstanbul, Ankara, İzmir ile Çanakkale, Antalya, Diyarbakır'dan 64 genç yetişkinle yapılan görüşmelerde ilk buluşma yeri seçimini cinsiyet, cinsel yönelim ve metropol-dışı baskı birlikte belirliyordu. Anonimlik, güvenlik kaygısı ve toplumsal baskı, kaydırmanın ardından gelen gerçek adımı biçimliyordu.4
Yeni neslin flörtü, sevmek istememek değil. Sonsuz yüz, cümlesiz kapanış ve Türkiye'de cinsiyete göre değişen damga, aramayı ücretsiz bir işe çeviriyor. Ekran daha çok insan getirdi. Daha net bir bitiş getirmedi.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Rosenfeld, M. J., Thomas, R. J. ve Hausen, S. (2019). "Disintermediating your friends: How online dating in the United States displaces other ways of meeting", Proceedings of the National Academy of Sciences, 116(36). Heteroseksüel çiftlerde çevrimiçi tanışma yaklaşık 2013'te arkadaş çevresini geçer; yakın dönemde oluşan çiftlerde pay ~%39. DOI: 10.1073/pnas.1908630116 ↩
- Pew Research Center (2 Şubat 2023). From Looking for Love to Swiping the Field: Online Dating in the U.S. Temmuz 2022, n = 6.034. 18-29 yaş: %53 en az bir kez kullanmış; bu yaştaki kullanıcıların %79'u Tinder denemiş. pewresearch.org ↩
- Finkel, E. J., Eastwick, P. W., Karney, B. R., Reis, H. T. ve Sprecher, S. (2012). "Online Dating: A Critical Analysis From the Perspective of Psychological Science", Psychological Science in the Public Interest, 13(1). Erişim, yazışma, eşleştirme üçlüsü; çok profil taramanın nesneleştirme ve aşırı seçicilik riski. DOI: 10.1177/1529100612436522 ↩
- Sunam Audry, A., Cöbek, G. ve Kaya, Y. B. (2024). "Nationwide research on the uses and motivations of dating apps by young adults in the cultural environment of Turkey", Mobile Media & Communication. n = 1.498, 18-29 yaş; Tinder %62,6, Azar %45,3, Happn %19,7, OkCupid %18,2. Mekân çalışması: Sunam Audry, Cöbek ve Kaya (2024), "Flört Mekânlarını Haritalamak", Galatasaray Üniversitesi İleti-ş-im Dergisi, 41. 64 görüşme, altı şehir. DOI: 10.1177/20501579231215709 ↩
- Sharabi, L. L., Von Feldt, P. A. ve Ha, T. (2024). "Burnt out and still single: Susceptibility to dating app burnout over time", New Media & Society. 493 kullanıcı, dört dalga, 12 hafta; son örneklem 190. Duygusal tükenme ve etkisizlik hissi zamanla artar. DOI: 10.1177/14614448241286788 ↩
- LeFebvre, L. E., Allen, M., Rasner, R. D., Garstad, S., Wilms, A. ve Parrish, C. (2019). "Ghosting in Emerging Adults' Romantic Relationships: The Digital Dissolution Disappearance Strategy", Imagination, Cognition and Personality, 39(2). N = 99; çoğu kişi hem başlatan hem hedef; %74 uygunsuz bulur. DOI: 10.1177/0276236618820519 ↩
- Pew Research Center (2 Şubat 2023). "The experiences of U.S. online daters". 50 yaş altı kadın kullanıcıların %66'sı dört istenmeyen davranıştan en az birini, %56'sı istenmeyen cinsel içerik yaşamış. pewresearch.org ↩
- Cöbek, G. ve Ergin, M. (2021). "Swipe me if you can: Cultural and Gendered Uses of Tinder in Turkey", International Journal of Social and Humanities Sciences, 5(3), 11-38. N = 915; damga kadınları daha çok etkiler, kamu alanında kullanımı kısıtlar. ↩
Bu yazı eğlence ve bilgi amaçlıdır; ilişki, terapi veya tıbbi tavsiye değildir.
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
