Düşünce Radarı — 26 Ekim 2026: Ayrılık, ortak ev, dil, Lipsius

Bu pazartesinin taraması Aeon, Psyche, Daily Nous, The Philosophers' Magazine ve çevredeki kaynaklarda son on günü dolaştı, 75 içerik çıktı. Ölüm ilanları, şiirler, video parçaları, ansiklopedi güncellemeleri ve seçim yazıları elendi. Geriye dört yazı kaldı. Biri ayrılığın erkekleri neden daha çok sarstığını soruyor, biri Londra'da yedi yetişkinin paylaştığı bir evden yazılmış. Üçüncüsünü başlatan üç felsefeciden biri Çağla Çimendereli. Dördüncüsü 16. yüzyılda iç savaştan kaçmaya hazırlanan bir filozofu anlatıyor.

Ayrılık erkeği neden daha çok sarsıyor

Francis Bacon 1625'te karısı ve çocukları olan adamın talihe rehin verdiğini yazmıştı. Ona göre kamuya en büyük hizmetler bekâr ya da çocuksuz erkeklerden gelirdi. Kendi kendine yeten, aşka ihtiyaç duymayan erkek imgesi o günden bu yana kovboy filmlerinde, yalnız savaşçı hikâyelerinde sürüp gidiyor. Kadınlar ise aşk için yaşayan taraf diye anlatılıyor.

Viyana Üniversitesi'nden ilişki psikoloğu Iris Wahring, Psyche'de 22 Ekim'de çıkan yazısında verinin bu resmi tersine çevirdiğini söylüyor.¹ Wahring, Jeffry Simpson ve Paul Van Lange ile birlikte 50'yi aşkın çalışmayı tarayıp Behavioral and Brain Sciences dergisinde yayımladı. Bulguları dört basamakta topluyorlar: erkekler partner bulmaya daha çok önem veriyor, ilişkiden sağlık açısından daha çok kazanıyor, ayrılığı daha az başlatıyor ve ayrılıktan sonra daha çok yıpranıyor.² ABD, Almanya ve Hollanda'daki araştırmalara göre karşı cinsten çiftlerde ayrılık ve boşanmaların yüzde 60 ila 70'ini kadınlar başlatıyor. Wuhan Üniversitesi'nden Yafeng Wang'ın ekibinin 7,9 milyon kişiyi kapsayan meta-analizinde evli olmayan erkeklerin ölüm riski evlilere göre yüzde 46, evli olmayan kadınlarınki yüzde 22 yüksek çıktı.³

Wahring'in açıklaması duygusal destek. Araştırmalar erkeklerin arkadaş ve aileden kadınlara göre daha az duygusal destek aldığını, dertlerini çoğu zaman yalnızca partnerlerine açtığını gösteriyor. Bu açık erken başlıyor: 10-11 yaşındaki erkek çocuklar arkadaşlarına kız çocuklarından çok daha az içini döküyor. İlişki bitince erkek yalnızca sevgilisini kaybetmiyor, derdini anlatabildiği tek insanı da kaybediyor. Wahring çözüm olarak Avustralya'da doğan Men's Shed atölyelerini anıyor; emekli erkekler orada birlikte tamir yapıyor, yan yana çalışırken konuşuyor. Dergi bu makaleye 23 yorum yazısı yayımladı, evrimsel psikolojiden gelenler başka açıklamalar önerdi. Çalışmaların çoğu Batı ülkelerinden ve karşı cinsten çiftlerden geliyor.

Yedi yetişkin, tek mutfak

Yazar Elizabeth Oldfield'ın Aeon'da 22 Ekim'de çıkan denemesi bir doğumla açılıyor. Güney Londra'daki sıra evlerinden birinde ev arkadaşı Hatty sancılanıyor, bebek oturma odasındaki doğum havuzunda dünyaya geliyor. O gün evde dokuz sağlıkçı, yedi ev arkadaşı, iki büyükanne ve büyükbaba ve bir kedi var. Oldfield ve eşi çocuklarıyla birlikte, akrabaları olmayan insanlarla yaklaşık altı yıldır aynı evde yaşıyor. Yatak odaları dışında her yer ortak. Paranın çoğu ortak kasada, yemek birlikte pişiyor, yılda yüzlerce misafir ağırlanıyor.⁴

Oldfield işin kolay olduğunu iddia etmiyor. Ev ortaklığının ilk satın alma denemesi son gün çöktü, aylarca tanıdıkların kanepelerinde kaldılar. Küçük oğlu sabaha karşı dörtte neden eski evlerinde yalnız kalamadıklarını sordu. Kavgalar sütün bitmesi, bulaşık makinesi ve lavaboda kalan sakal kılları üstüne çıkıyor. Ona göre bu sürtünme insanın kendi hakkındaki yanılgılarını açığa çıkarıyor. Kendinde hâlâ bir çocuk bulduğunu yazıyor: dediği olsun isteyen, hemen "haksızlık" diye bağıran bir çocuk. Banyo sırasını sabırla beklemeyi, en sevdiği kupayı başkasına bırakmayı öğrenmeye çalışıyor. Iris Murdoch'un sevgiyi kendinden başka bir şeyin de gerçek olduğunu güçlükle kavramak diye tanımlamasını da buraya bağlıyor.

Denemede bir uyarı var. Oldfield'a göre yalnızca birlikte yaşamak için kurulan topluluklar dağılıyor; onları ayakta tutan, ortak bir inanç ya da amaç. Kendi evlerini Hristiyan inancı birleştiriyor ve ev arkadaşlarıyla beşer yıllık sözleşmeler yapıyorlar.

Türkiye'de de evler küçülüyor. TÜİK'in Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi verisine göre 2008'de 4 kişi olan ortalama hane büyüklüğü 2025'te 3,08'e indi. Tek kişilik hanelerin payı 2014'te yüzde 13,9 iken 2025'te yüzde 20,5'e çıktı, geniş aile hanelerinin payı ise yüzde 16,7'den yüzde 13,5'e düştü.⁵

Yapay zekâ farklı dillerde farklı cevap verirse

Aynı soruyu bir yapay zekâ modeline İngilizce ve Türkçe sorduğunda bazen farklı cevap alırsın. Şirketler bunu tutarsızlık sayıp gidermeye çalışıyor. Eylülde Sardinya'da, 6. Avrupa Deneysel Felsefe Konferansı'nın yan atölyesinde yazılan Cagliari Bildirgesi bu düzeltmenin masum olmadığını savunuyor. Metni Old Dominion Üniversitesi'nden Çağla Çimendereli, Cagliari Üniversitesi'nden Filippo Contesi ve Japonya İleri Bilim ve Teknoloji Enstitüsü'nden Masaharu Mizumoto başlattı; Daily Nous 26 Ekim'de duyurdu.⁶⁷

Bildirgenin dayanağı dilbilimin bilinen bir olgusu: kavramlar diller arasında birebir örtüşmüyor. En yakın çeviri bile aynı kapsamı taşımayabiliyor, bu yüzden iki dilin konuşurları aynı duruma zaman zaman evet ve hayır diye zıt cevap veriyor. Türkçe bir olayı kendin mi gördün, birinden mi duydun, fiilin ekiyle ayırır: "geldi" ile "gelmiş" aynı bilgiyi taşımaz. İngilizcede bu ayrımı yapan bir ek yok. Modellerin eğitim verisinin büyük çoğunluğu İngilizce olduğu için diller arası farkı "düzeltmek" pratikte her dili İngilizcenin kavram sınırlarına çekmek anlamına geliyor. Oysa İngilizceyi ana dili olarak konuşanlar dünya nüfusunun yaklaşık yüzde 6'sı.

Yazarlar her tutarsızlığı savunmuyor. Aynı dilde, aynı yapıdaki iki soruya farklı cevap veren modelin gerçekten kusurlu olduğunu, bilimde de dilden bağımsız tutarlılık beklendiğini kabul ediyorlar. İstedikleri üç şey var: şirketler modelin hangi tutarlılık ölçüsüne göre ayarlandığını yayımlasın, ölçüm testleri her dilde aynı cevabı vermeyi ödüllendirmesin, cevap dile bağlıysa kullanıcıya söylensin. Bildirgenin sayfasında şu an yaklaşık yüz araştırmacının imzası var.

Haberden kaçmak isteyen filozof

Yıl 1572. Flaman filolog Justus Lipsius, yıllardır iç savaşla kavrulan Alçak Ülkeler'den Viyana'ya gitmek için yola çıkıyor ve Liège'de yaşlı dostu Charles de Langhe'ye uğruyor. Ülkesini bırakmaya karar verdiğini, kötülükleri her gün gözüyle görmektense uzaktan duymanın daha az acı verdiğini anlatıyor. Langhe ona kaçmanın işe yaramayacağını söylüyor, çünkü bu dert insanla birlikte yolculuk eder. Lipsius'un ülkesini bırakması gerekmiyor; bırakması gereken içindeki korku ve öfke.

Bu konuşma Lipsius'un 1584'te yayımladığı De Constantia (Sebat Üzerine) adlı diyaloğun açılışı.⁸ Louvain ve ENS Lyon'da doktora araştırmacısı Wakil Belhaddad, The Philosophers' Magazine'de 24 Ekim'de çıkan yazısında kitabın neden bugün okunması gerektiğini anlatıyor. Seneca yakınını kaybeden birine teselli mektubu yazmıştı; Lipsius bütün bir kitabı ülkenin başına gelen felaketlerle baş etmeye ayırdı. Belhaddad, yirmi dört saat haber akan ekranların kaygı ürettiği bir dönemde bu odak değişikliğini önemli buluyor.⁹

Yazının çıkış noktası Kanada'da Muhafazakâr Parti lideri Pierre Poilievre'nin şubatta Marcus Aurelius'tan alıntı yapıp "ulusal Stoacılık" demesi. Poilievre'nin yorumu Kanada'nın değiştiremeyeceği dış gelişmelerle uğraşmamasını öneriyordu. Belhaddad'a göre Lipsius buna katılmazdı. Lipsius iç huzuru eylemsizlik için savunmuyor; beş yıl sonra yazdığı Politica'da hükümdardan komşu ülkeleri yakından incelemesini ve dışarıda etkin davranmasını istiyor, hatta erdemli bir amaç için sınırlı bir hileye izin veriyor. Belhaddad, Lipsius'un aynı kitapta din çoğulculuğuna sert sözler ettiğini de saklamıyor. Lipsius 1606'da öldü. Rubens onu birkaç yıl sonra Seneca büstünün altında, öğrencileri Philip Rubens ve Jan van den Wouwer'in yanında resmetti; tablonun solunda ressamın kendisi duruyor. De Constantia ise 1594 ile 1670 arasında İngilizceye dört kez çevrildi.

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.