7 Kasım 1988'de Gümrü'deki Politeknik Enstitüsü'nün önünde bir çeşme dördüncü yaşını kutladı ve son kez su fışkırttı. Bir ay sonra, 7 Aralık'ta saat 11.41'de Spitak depremi bölgeyi vurdu. Politeknik binasının orta bölümü çöktü, çevredeki konutların çoğu yıkıldı. Kırk sekiz dilimli demir çeşme ayakta kaldı.1
Dokuz katlı beton binalar yere yatarken bu hafif yapı neden dayandı? Yanıtın büyük kısmı Gümrü'nün altındaki 300-400 metrelik tortul havzada yatıyor.
- Çeşmenin her halkası, mimarın çizdiği tam boyutlu kalıplara göre Gümrülü demircilerin elinde biçimlendi.
- Gümrü faya komşu şehirden daha uzaktı, yine de yıkımı iki katından fazla oldu.
- Bir binanın kaç saniyede bir salındığı, o sabah hangi binanın çökeceğini büyük ölçüde belirledi.
- Depremin yıkamadığı parçaları sonraki yıllarda insanlar söküp götürdü.
Kırk sekiz dilim, on iki kat
Çeşmenin resmî adı Dostluk Çeşmesi. Mimarı Artur Tarhanyan; Yerevan'daki Tsitsernakaberd anıtı ve Zvartnots havalimanı da onun imzasını taşıyor. Gümrü, Tarhanyan'ın doğduğu şehir.2 Tasarım bir daireyi 48 eşit parçaya bölüyor ve bu bölmeyi dikeyde 12 kat üst üste tekrarlıyor. Her katın elemanları ayrı ölçüde. Tarhanyan parçaların tam boyutlu kalıplarını çizdi, metal levhaları ise şehrin demircileri biçimlendirdi.32
İnşaat 1982'de başladı ve iki yıl sürdü. Çeşme, şehrin Leninakan adını alışının 60. yılında açıldı; Gümrülüler ona hemen "60. yıl pastası" dedi.4 İnşaatı sahada izleyen mühendis Ashraf Petrosyan, torunu Gayane Aghabalyan'ın 2020'de Ermenistan Amerikan Üniversitesi'nde yaptığı sözlü tarih çalışmasında açılış gününü 7 Kasım 1984 olarak veriyor. Depremden sonra lakap da değişti. Halk çeşmeye "keder pastası", "kara pasta" ve ölünün kırkında kesilen pasta demeye başladı.1
Uzak şehir neden daha çok yıkıldı?
Spitak depreminin büyüklüğü 6,8'di. Resmî kayıtlara göre en az 25 bin kişi öldü, 514 bin kişi evsiz kaldı. Türkiye sınırı merkez üssüne 40 kilometre uzaktaydı ve sınırın bu yakasında da ölen, yaralanan ve hasar gören bina oldu.5 ABD'li araştırmacılar Ocak 1989'da ana sarsıntının, okul çocuklarının öğle yemeğine gönderilmesinden dört dakika önce geldiğini anlattı.6
Mesafeler hasarla uyuşmuyordu. Gümrü o yıllarda Leninakan adını taşıyordu ve yüzeydeki fay kırığına 32 kilometre uzaktaydı. Kirovakan, yani bugünkü Vanadzor, 25 kilometre uzaktaydı. Buna rağmen Leninakan'daki yapıların yüzde 52'si çöktü ya da yıkılması gerekti; Kirovakan'da bu oran yüzde 24'te kaldı.7
ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) ekibi 1988-89 kışında bölgeye 24 sismograf kurup artçı depremleri kaydetti. Gümrü'deki bir istasyonda zemin, benzer uzaklıktaki kaya istasyonlarına göre 4 ila 8 kat fazla yer değiştirdi. Büyütme özellikle 0,7 ile 2,5 saniye arasında bir gidip gelen yavaş salınımlarda toplanıyordu. Ekip bunu şehrin altındaki kalın toprak ve volkanik tüf katmanlarının rezonansına bağladı.7 Rezonansı salıncaktan bilirsin: salıncağı her dönüşünde aynı anda itersen küçük itişler büyür. Zemin de bir binayı onun kendi salınım süresine yakın bir ritimle sallarsa aynısı olur.
- %52
- Leninakan'da çöken ya da yıkılması gereken yapıların payı; faya daha yakın Kirovakan'da oran %24.Borcherdt (ed.), USGS Open-File Report 89-163A, 1989
- %95
- Leninakan'daki 9 katlı prefabrik çerçeve binalardan yıkılanların payı; Kirovakan'da bu tipten yıkılan bina yok.EERI ekibi verisi, Shephard vd., NZNSEE Bülteni, 1993
- 4-8 kat
- Artçı kayıtlarında Gümrü zemininin, kaya istasyonlarına göre fazladan yer değiştirmesi.Borcherdt (ed.), USGS, 1989
- 48 × 12
- Çeşmenin geometrisi: 48 dilime bölünmüş daire, dikeyde 12 kat.Arthur Tarkhanyan Center
Dokuz kat ile bir demir taç
Bir binanın kendi salınım süresi kabaca boyuyla uzar. Amerikan Deprem Mühendisliği Araştırma Enstitüsü (EERI) ekibi Leninakan'daki üç bina sınıfı için şu tahmini yaptı: 4 kata kadar taş binalar 0,3 saniye, daha yüksek çerçeve-taş binalar 0,5 saniye, 9 katlı prefabrik çerçeveler 0,6 saniye. Taş binaların hasarı iki şehirde benzerdi. Çerçeve-taş binaların Leninakan'da yüzde 62'si, Kirovakan'da yüzde 23'ü çöktü ya da yıkıldı. Sovyetlerin 111 serisini de içeren prefabrik çerçevelerde ise oran yüzde 95'e karşı sıfırdı.5
USGS raporu bir mekanizma da öneriyor. 9-12 katlı prefabrik binalar yaklaşık 0,6 saniyede salınıyordu, zeminin büyütmesi 0,7 saniye civarında tepe yapıyordu. Hasar başlayınca bina yumuşar ve salınım süresi uzar. Çatlayan bina böylece zeminin en çok büyüttüğü aralığa doğru kayar.7 Bağlantılar da zayıftı. Yüksek binaların döşemeleri içi boş prefabrik beton plakalardan oluşuyordu ve binalar yıkılınca bu plakalar kütük gibi üst üste yığıldı, sığınacak boşluk neredeyse kalmadı.6
Çeşme bu tablonun öbür ucunda duruyor. Bir apartmanla kıyaslanınca kütlesi çok küçük, sarsıntının bir yapıya bindirdiği kuvvet de kütleyle büyür. Dövme çelik levhalar zorlanınca kırılıp dağılmak yerine eğilebilir. Ama çeşmenin salınım süresi hiç ölçülmedi. Okuduğumuz iki saha raporunda, Yeni Zelanda ekibinin 1993 raporunda ve USGS'nin 1989 raporunda, çeşmenin adı bile geçmiyor. Petrosyan'a göre çeşme hafif ile orta arasında hasar aldı ama yıkılmadı.1
Petrosyan, Politeknik binasının mühendislik ekibini de yönetmişti. Anlatımına göre arazi 9 şiddetine göre hesaplanmalıydı ve bu durumda üç kattan yüksek bina yapılamazdı. Tasarım şiddeti 8'e indirildi, bina beş katlı yapıldı.1 Bu bir tanığın anlatımı, belgeyle doğrulanmış değil. Yeni Zelanda raporundaki tablo ise Leninakan için tasarım şiddetini 8, depremde gözlenen şiddeti 8 ile 9 arası veriyor.5
Depremden sonra gelenler
Çeşmenin çevresindeki park, şehirde evlerin yıkılmadığı birkaç boş alandan biriydi. Depremzedeler için geçici kulübeler buraya kuruldu.4 Bazı aileler o günden beri orada yaşıyor.3 Petrosyan'ın anlatımına göre havuzun taşları söküldü, çeşmeden sökülebilen her parça alınıp satıldı.1 İç su tesisatı kayboldu, metal paslandı.3
Tarhanyan'ın kızı Anahit Tarhanyan 2019'da A3 Architects'in hazırladığı bir yeniden kurma projesini yayımladı.8 Tarhanyan Merkezi 2024'te çeşmenin üç boyutlu dijital modelini çıkardı.3 İkisi de henüz sahaya inmedi. Çeşmeden son su 7 Kasım 1988'de aktı.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Aghabalyan, G. (2020). Building Narratives into Gyumri: An Engineer’s Tale. Lisans bitirme çalışması, Ermenistan Amerikan Üniversitesi (AUA). Mühendis Ashraf Petrosyan ile sözlü tarih görüşmeleri. baec.aua.am ↩
- Arthur Tarkhanyan Center. Iron Fountain in City Gyumri. Mimar: Arthur Tarkhanyan; malzeme: metal ve betonarme. tarkhanyancenter.am ↩
- Lisitsyna, E. (2026). Friendship Fountain. bureau MARKA, Armenian Modernism dizisi; Tarhanyan Merkezi fotoğrafları ve 2024 dijital yeniden kurulumu. bureaumarka.com ↩
- Black Fountain. Urgnal Gyumrium, Gümrü kent rehberi. urgnalgyumrium.am ↩
- Shephard, R. B., North, P. J., Berrill, J. B., Gillon, N. R. ve Wood, P. R. (1993). Earthquake of 7 December 1988, Spitak, Armenia: report of the NZNSEE team visit of 1989. Bulletin of the New Zealand Society for Earthquake Engineering, 26(3), 253-283. doi:10.5459/bnzsee.26.3.253-283 ↩
- Gillette, R. ve Stein, G. (1989). U.S. Team Faults Construction in Armenia Quake Toll. Los Angeles Times, 5 Ocak 1989. latimes.com ↩
- Borcherdt, R. D. (ed.) (1989). Results and data from seismologic and geologic studies following earthquakes of December 7, 1988, near Spitak, Armenia S.S.R. U.S. Geological Survey Open-File Report 89-163A. doi:10.3133/ofr89163a ↩
- Tarkhanyan, A. (2019). Gyumri Iron Fountain Reconstruction Project by "A3 Architects" LLC. Video, 19 Aralık 2019. youtube.com ↩
Görseller: kapak ve Temmuz 2025 fotoğrafı Wikimedia Commons, CC0; 1988 Leninakan fotoğrafı C. J. Langer, U.S. Geological Survey, kamu malı; hasar grafiği kafa1milyon.com.
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
