Karıncalar ölümü kokudan tanır

Balkonda, saksının dibinden geçen bir karınca yolunu izliyorsun. Trafik yoğun; kimi ekmek kırıntısı taşıyor, kimi boş dönüyor. Yolun ortasında bir karınca duruyor. Kımıldamıyor. Diğerleri üstünden atlıyor, yanından dolanıyor, antenleriyle şöyle bir dokunup işlerine devam ediyor. O karınca ölmüş. Ama işin tuhafı şu: koloninin gözünde henüz ölmemiş. Aradan saatler, bazen günler geçecek ve bir an gelecek, içlerinden biri cesedi çenesiyle kavrayıp yuvadan uzakta, kolonin çöplük olarak kullandığı köşeye taşıyacak. Cenaze o an kalkacak.

Peki o ana kadar ne değişti? Ceset aynı ceset. Ne kıpırdadı ne ses çıkardı. Değişen tek şey, gözle görülmeyen bir şey: kokusu. Karıncanın dünyasında ölümün bir görüntüsü yok; ölümün bir kokusu var. Ve o koku yükselene kadar ölü, koloni için resmen ölmüş sayılmıyor.

Harvard'da leş gibi kokan bir laboratuvar

Bu hikâyenin dedektifi, yirminci yüzyılın en büyük karınca bilimcisi Edward O. Wilson. 1950'lerin sonunda Harvard'daki laboratuvarında basit ama şeytani bir soru soruyor: bir karınca, ölü arkadaşını neye bakarak tanıyor? Şekline mi, hareketsizliğine mi, yoksa başka bir şeye mi?

İlk deney kaba ama etkili: Wilson çürümekte olan karıncalardan özüt çıkarıyor, bunu karınca boyunda küçük tahta parçalarına damlatıyor ve yuvaya bırakıyor. İşçiler tahta parçalarını kapıp doğruca çöplüğe taşıyor. Demek ki mesele kimyasal. Sıradaki adım, o karışımın içindeki hangi maddenin düğmeye bastığını bulmak. Wilson ve ekibi çürümenin ürettiği maddeleri tek tek deniyor: indol, skatol, çeşitli yağ asitleri, amonyak türevleri. Laboratuvar haftalarca lağım ve leş arası bir koku bulutuna gömülüyor. Maddelerin çoğu karıncalarda ya kayıtsızlık ya da alarm ve saldırı davranışı tetikliyor. İçlerinden yalnızca biri cenaze törenini başlatıyor: oleik asit.¹

Oleik asit aslında hiç yabancın değil. Zeytinyağının ana bileşeni o; adını da zeytinden alıyor. Wilson'ın 1958'de yayımladığı deneylerde, üstüne bir damla oleik asit sürülen kâğıt parçası bile karıncaların gözünde cesede dönüşüyor, kaldırılıp mezarlığa taşınıyordu. Kâğıt, tahta, ne olursa. Karınca için ölüm bir durum tespiti gibi çalışmıyordu; tek bir molekülün varlığına indirgenmiş bir etiketti.

Zombi karınca deneyi

Wilson'ın aklına bundan sonra gelen soru, bilim tarihinin en muzip sorularından biri: peki bu damlayı canlı bir karıncanın üstüne sürersem ne olur?

Oluyor. Hem de tam tahmin ettiğin gibi. Sapasağlam, yürüyen, çırpınan bir işçi karınca, üstünde oleik asit olduğu için arkadaşları tarafından havaya kaldırılıyor ve itiraz eden bacaklarına aldırılmadan mezarlığa bırakılıyor. Karınca orada kendini uzun uzun temizliyor, sonra yuvaya dönüyor. Koku üstünden yeterince çıkmamışsa yeniden yakalanıp yeniden mezarlığa taşınıyor. Bu döngü, "ölüm kokusu" tamamen dağılana kadar sürüyor.² Hayattasın, yürüyorsun, debeleniyorsun; hiçbiri kâr etmiyor. Koku ölü diyorsa ölüsün.

Karınca için ölüm bir fikir değil, bir kokudur; o koku belirdiğinde canlı bile olsan cenazen kalkar. bu yazının tek cümlelik özeti

Bu davranışın bilimsel adı nekroforez: ölü taşıma. Karıncalarla bal arılarının ortak, kadim bir alışkanlığı. Nedeni de gayet mantıklı. Bir karınca yuvası, on binlerce bireyin iç içe yaşadığı sıkışık bir apartman gibidir; çürüyen bir ceset, bütün koloniyi silip süpürebilecek mantar ve bakteriler için mükemmel bir üreme zemini. Ölüyü hızla uzağa taşımak, koloni ölçeğinde bir halk sağlığı önlemi.³ Bazı türler bunun için yuvadan uzakta gerçek birer mezarlık işletir; oraya yalnızca ölüler ve çöp taşınır.

Vücut kendi ölüm ilanını yazıyor

Peki oleik asit cesette nereden çıkıyor? Canlı karıncanın yüzeyinde bu koku yok denecek kadar az. Japon araştırmacılar Toshiharu Akino ve Ryohei Yamaoka 1996'da bunun mekanizmasını çözdü: karıncanın vücut sıvısında yağlar, trigliserit denen depolanmış paketler hâlinde durur. Ölümle birlikte bir enzim devreye girer ve bu paketleri parçalamaya başlar; açığa çıkan oleik asit, ölümden sonraki 48 saat içinde vücut yüzeyinde birikir.⁴ Yani ceset, kendi ölüm ilanını kimyasal olarak kendisi yazıyor. Balkonda gördüğün o gecikmeli cenazenin sırrı da bu: ilan henüz baskıda. Gecikme bir kusur da sayılmaz; uyuyan, yorgun ya da hareketsiz bir arkadaşı aceleyle mezarlığa taşımak koloni için ciddi bir israf olurdu. Kimyasal onay beklemek, yanlış alarmı neredeyse sıfıra indiren zarif bir güvenlik mekanizması.

Belçikalı araştırmacıların kırmızı karıncalarla yaptığı bir çalışma bu takvimi rakama döktü. Taze ölülerin yalnızca yüzde 15'i yuva çevresinden taşınıyor; bir ila altı günlük cesetlerde bu oran yüzde 80'e fırlıyor. Araştırmacılar taze cesetlerin üstüne oleik ve linoleik asit sürdüğünde ise taşınma, günler geçmiş gibi artıyor.³ Koku ne kadar güçlüyse cenaze o kadar acele kalkıyor.

Ya dakikalar içinde kalkan cenazeler?

Hikâye burada bitse temiz bir ders kitabı sayfası olurdu. Ama doğa, sevdiğimiz üzere, kenara bir yıldız işareti koymuş. Bazı türlerde işçiler, daha çürüme başlamadan, ölümden dakikalar sonra cesedi taşımaya başlıyor. Oleik asit henüz ortada yokken bu karıncalar ölümü nereden biliyor?

Cevap 2009'da geldi ve olayı tersine çevirdi. Kaliforniya Üniversitesi'nden Dong-Hwan Choe ve ekibi, Arjantin karıncalarında ölünün "ölüm kokusuyla" tanınmadığını gösterdi. Bu türde canlı karıncalar, vücutlarında sürekli iki özel madde taşıyor: dolikodial ve iridomirmesin. Bunlar bir tür kimyasal yaşam sinyali; "buradayım, canlıyım" diyen bir vızıltı. Karınca ölünce bu maddeler hızla uçup gidiyor; ilk on dakikada yarıdan fazlası kayboluyor. Ve yaşamın kokusu susar susmaz, arkadaşları onu ölü ilan edip taşıyor.⁵

Yani doğada aynı işin iki ayrı çözümü var. Kimi türde ölüm, yükselen bir kokuyla ilan ediliyor; kimi türde ise yaşamın kokusunun sönmesiyle. Birinde ceset "öldüm" diyor, diğerinde "hayattayım" demeyi bırakıyor. İkisi de aynı kapıya çıkıyor: cenaze kalkıyor, koloni hayatta kalıyor.

Cenaze işçiliği bir doğa klasiği

Bu iş sadece karıncalara özgü de değil. Bal arıları da kovanlarında benzer bir düzen kurmuş, üstelik işi uzmanlaşmaya dökmüşler: kovandaki işçilerin yalnızca küçük bir azınlığı fiilen "cenazeci" olarak çalışıyor. Bu arılar ölen kovan arkadaşlarını şaşırtıcı bir hızla tespit ediyor, çeneleriyle kavrayıp kovandan onlarca metre uzağa uçurup bırakıyor.⁷ Kovan gibi sıcak, nemli ve kalabalık bir yerde bu hız hayati; bir ceset ne kadar az beklerse mikroplar o kadar az fırsat bulur.

Termitler ise aynı probleme bambaşka bir pencereden bakıyor. Azot bakımından fakir, odun ağırlıklı bir diyetle yaşadıkları için taze ölülerini çoğu zaman ziyan etmiyor, geri dönüştürüyorlar; evet, yiyorlar. Ama ceset eskidikçe ve üstünde biriken yağ asitleri arttıkça davranış değişiyor: termitler bu kez cesedi yemek yerine üstünü toprakla örtüp gömmeye başlıyor. Deneylerde bu gömme davranışını en güçlü tetikleyen maddenin ne olduğunu tahmin etmek zor değil: yine oleik asit.⁸ Kalabalık yaşayan her böcek toplumu, ölüyü kalabalıktan ayırma problemini kendi usulünce ama benzer kimyasal alfabeyle çözmüş.

Karınca ölümü anlamaz, koloni halleder

Buradan çıkan ders ilk bakışta karıncaları küçümsemek gibi görünebilir: mekanik, kokuyla kandırılabilen küçük robotlar. Ama iş o kadar basit değil. Stanford'lu biyolog Deborah Gordon, 1983'te Wilson'ın klasik deneyini tekrarladığında ilginç bir şey fark etti: oleik asit sürülmüş kâğıtlara verilen tepki, kolonin o an ne yaptığına göre değişiyordu. Koloni çöplük bakımıyla meşgulse kâğıtlar mezarlığa gidiyor; koloni yemek peşindeyse aynı kokulu kâğıt bazen yiyecek gibi yuvaya taşınıyordu.⁶ Aynı sinyal, bağlama göre başka anlama geliyordu. Tek bir karınca hâlâ basit kurallarla çalışıyor ama kuralların toplamı, duruma uyum sağlayan esnek bir sistem üretiyordu.

Koloni zekâsı dediğimiz şey tam olarak bu. Hiçbir karıncanın kafasında ölüm diye bir kavram yok; yas tutmuyor, mezar başında beklemiyor. Ama milyonlarca yıllık evrim, "şu kokuyu alırsan taşı" gibi birkaç satırlık kurallardan, salgın hastalığı yuvadan uzak tutan, ölülerini düzenli biçimde kaldıran, şaşırtıcı derecede akıllı görünen bir toplum inşa etmiş. Bu fikir o kadar güçlü ki karıncaların ölü tanıma kimyası, sürü robotları ve kendi kendine örgütlenen sistemler üzerine çalışan mühendislerin de başvurduğu örneklerden biri hâline geldi.⁵ Merkezi bir beyin olmadan düzen kurmak isteyen herkesin ders alacağı bir mimari bu.

Bir dahaki sefere balkonda, kaldırım kenarında ya da piknik örtüsünün ucunda ölü bir karıncanın yanından akıp giden trafiği gördüğünde, kayıtsızlık sanma. O koloni ölüyü unutmadı; sadece ilanın yayımlanmasını bekliyor. Birkaç saat sonra oradan geçersen muhtemelen ceset yerinde olmayacak. Küçük bir işçi onu çenesine almış, koloninin sessiz mezarlığına doğru yürüyor olacak. Ne bir tören ne bir veda. Sadece bir koku, bir kural ve milyonlarca yıldır aksamayan bir düzen.