Kasım 1441'in ikinci haftasında Gloucester Düşesi Eleanor Cobham, Westminster'dan tekneyle gelip Temple'da karaya çıktı. Ayakları çıplaktı, başında yalnızca bir örtü vardı, elinde yanan bir mum taşıyordu. Fleet Street boyunca St Paul Katedrali'ne yürüdü ve mumu ana sunağa bıraktı. Aynı yürüyüşü o hafta iki kez daha, şehrin başka sokaklarında yaptı. Belediye başkanı, şerifler ve loncalar her seferinde onu karşıladı.1

Olayı yazan dönemin kronikçisi, halkın çoğunun ona acıdığını not etmiş. Birkaç ay önce bu kadın, tahtın ilk varisi olan dükün karısıydı. Bugün hâlâ "kraliyet cadısı" diye anılıyor ve adını taşıyan son roman, Philippa Gregory'nin Royal Witch'i, bu sonbahar raflara çıktı.

Bu yazıda neler var?

Dosyada yazan suç

Her şey bir yıldız falıyla başladı. Westminster'daki St Stephen şapelinin kanoniği Thomas Southwell ile Oxford'lu bilgin Roger Bolingbroke, kral VI. Henry'nin haritasını çıkarıp 1441 yazında ölümcül bir hastalık geçireceğini öngörmüştü. Söylenti saraya ulaşınca kralın çevresi başka astrologlara karşı hesap yaptırdı, sonra da söylentinin kaynağını aradı.2 Kralın haritasını izinsiz çıkarmak, ölüm tarihini merak etmek demekti. Bu yüzden ihanet sayılıyordu.

Sorguda Bolingbroke, işe Eleanor'un isteğiyle giriştiğini söyledi: düşes, kendi başına neler geleceğini ve "hangi mertebeye çıkacağını" bilmek istemişti. Eleanor Westminster Manastırı'na sığındı. 22 Temmuz'da piskoposların önüne çağrıldı; suçlamalar büyücülük, sihir, sapkınlık ve ihanetti. Ekimde maddelerin bir kısmını reddetti, bir kısmını kabul etti ve 23 Ekim'de suçlu bulundu.1 Erkekler kraliyet mahkemesinde yargılandı, Eleanor'un dosyası kilise mahkemesine gitti.

Kabul ettiği şey, Griffiths'in davayı yeniden kuran 1969 tarihli çalışmasına göre sınırlıydı: Eye köyünden Margery Jourdemayne'den, dükten çocuk sahibi olabilmek için iksir almıştı.2 Kronikçinin anlattığı hikâye ise farklı. Ona göre Jourdemayne'in iksirleri yıllar önce dükü Eleanor'a âşık etmiş ve onunla evlenmeye zorlamıştı.1

Bedeli kimler ödedi

Davanın beş sanığının sonu birbirine benzemedi. Jourdemayne 27 Ekim'de Smithfield'da yakıldı; kronik onu "yeniden düşmüş" diye kaydediyor, yani daha önce de büyücülükle suçlanmıştı. Southwell karar gününden önceki gece Londra Kulesi'nde öldü. Bolingbroke'u 18 Kasım'da on iki Londralı jüri üyesi suçlu buldu, Tyburn'de asılıp parçalandı, başı London Bridge'e dikildi. Darağacında krala ihanet etmediğini, yalnızca bilgisinde fazla ileri gittiğini söylemişti.1 Eleanor'un papazı John Home affedildi.

Zaman çizelgesi: 22 Temmuz 1441 Eleanor piskoposların önüne çağrılıyor, 23 Ekim suçlu bulunuyor, 27 Ekim Margery Jourdemayne yakılıyor, 28 Ekim Thomas Southwell Kule'de ölüyor, 9 Kasım kefaret cezası, 13-17 Kasım üç günlük yürüyüş, 18 Kasım Roger Bolingbroke idam ediliyor
Dört aylık bir dava, beş sanık. Ölenlerin üçü de düşesin çevresindeki uzmanlardı; düşesin kendisi hayatta kaldı. Grafik: kafa1milyon, veri An English Chronicle ve Griffiths 1976.

Düşesin evliliği feshedildi ve ömür boyu hapse mahkûm edildi. Yılda 100 mark ödenekle önce Chester'a, 1443'te Kenilworth'e, 1446'da Man Adası'na, 1449'da Galler'deki Beaumaris Kalesi'ne götürüldü.3 Davadan birkaç ay sonra, 1442'de Parlamento bir yasa çıkardı: ihanetle suçlanan soylu kadınlar da artık soylu erkekler gibi lordların önünde yargılanacaktı.4

Rakamlarla
3 gün
Eleanor Cobham'ın Kasım 1441'de Londra sokaklarında yalınayak yürüdüğü kefaret günü sayısı.An English Chronicle, ed. Davies, 1856
10.000 mark
Navarralı Joan'ın 1419'da elinden alınan yıllık dul geliri.English Heritage; Myers, 1940
19 seyis, 7 uşak
Joan'ın "esareti" sırasında Leeds Kalesi'nde hizmetindeki kişi sayısı, 1420-1421 hesap defterine göre.John Rylands Library, Latin MS 238
11 yıl
Eleanor'un 1441'deki mahkûmiyetinden 7 Temmuz 1452'deki ölümüne kadar hapiste geçen süre.Griffiths, Welsh History Review, 1976
Bilim yazıları e-postana gelsin mi?
Haftada bir, böyle yazıları tek e-postada gönderiyoruz. Reklam yok, istediğin an tek tıkla ayrılırsın.

Hesap kimin işine yaradı

Dava, Eleanor'dan çok kocasını vurdu. Gloucester Dükü Humphrey, Fransa ile savaşın sürmesini isteyen cephenin başıydı ve 1440'ta esir Orléans dükünün serbest bırakılmasına açıkça karşı çıkmıştı. Kardinal Henry Beaufort ve Suffolk kontu William de la Pole çevresindeki barış yanlıları için karısının büyücülükle suçlanması, dükün itibarını sarsmanın en kısa yoluydu.2 Humphrey bir daha toparlanamadı. Şubat 1447'de Bury St Edmunds'ta toplanan Parlamento'ya gelince tutuklandı ve beş gün sonra öldü.1

Mavi ve altın desenli zemin önünde kırmızı elbiseli, başında taç olan bir kadın ile kırmızı cübbeli, elinde küçük bir kilise maketi tutan bir erkek
Humphrey ve Eleanor, St Albans Manastırı'nın bağışçılar kitabında. Dük elinde bir kilise maketi tutuyor; resim davadan on yıl kadar önce, çiftin gücünün zirvesindeyken yapıldı. British Library, Cotton MS Nero D VII; Wikimedia Commons, kamu malı.

Aynı kronikçi, düşesin düşüşünü "kibrine, açgözlülüğüne ve şehvetine" bağlıyor. 15. yüzyılın okuru için açıklama buydu.

Bir kuşak önce: Navarralı Joan

Eleanor'un hikâyesinin bir öncülü var. IV. Henry'nin dul eşi, V. Henry'nin ve Humphrey'nin üvey annesi Navarralı Joan, Eylül 1419'da kendi günah çıkarma papazı John Randolf tarafından kralı büyüyle öldürmeye çalışmakla suçlandı. 1 Ekim'de Havering'deki malikânesinden alındı, 15 Aralık'ta Pevensey Kalesi'ne, Mart 1420'de Leeds Kalesi'ne götürüldü. Yıllık 10.000 marklık dul geliri kraliyete geçti.5

Joan hiç yargılanmadı. Leeds'teki hesap defteri on dokuz seyis ve yedi uşakla rahat bir hayat sürdüğünü gösteriyor.6 Tarihçi A. R. Myers 1940'ta bu defterleri yayımladığında vardığı sonuç bugün de en ikna edici açıklama sayılıyor: Fransa'daki savaşın parasını arayan V. Henry, üvey annesinin gelirine el koymak için bir büyü söylentisini kullanmıştı.7 Ölüm döşeğindeki kral 1422'de Joan'ın serbest bırakılmasını ve mallarının iadesini emretti.

Canterbury Katedrali'nde demir parmaklık ardında yan yana yatan iki mermer mezar heykeli; önde bir erkek başı, arkada taç giymiş bir kadın figürü
Canterbury Katedrali'nde IV. Henry ile Navarralı Joan'ın mezar heykelleri. Joan 1437'de öldü ve kocasının yanına, kraliçe olarak gömüldü. Fotoğraf: Jonathan Cardy, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.

Elena Woodacre'nin 2022'de çıkan Joan biyografisinin adı Infanta, Duchess, Queen, Witch? diye soru işaretiyle bitiyor.8 Aynı aileden üçüncü bir örnek de var: Eleanor'un eltisi, Bedford Dükü'nün dul eşi Jacquetta. III. Richard'ın 1484'te Parlamento'dan geçirdiği Titulus Regius belgesi, IV. Edward'ın evliliğinin Jacquetta ile kızı Elizabeth'in "büyü ve cadılığıyla" yapıldığını ilan etti. Kanıt olarak yalnızca "halkın ortak kanaati" gösterildi. Jacquetta o tarihte ölmüştü.9

Cadı adı nasıl yerleşti

Sonraki kuşaklar hikâyeye eklemeler yaptı. Shakespeare'in 1590'ların başında yazdığı VI. Henry, İkinci Bölüm'de Margery Jourdain ile Bolingbroke sahnede bir ruh çağırır, Eleanor da yukarıdan izler.10 Man Adası üzerine yazılan 19. yüzyıl kitapları, düşesin Peel Kalesi'nde öldüğünü ve hayaletinin orada dolaştığını kaynak göstermeden yazdı.3 Bugün ise "cadı" sözü bağımsız, bilgili ve otoriteye kafa tutan kadının adı olarak geri kazanılıyor. O adı Eleanor'a mahkeme verdi. Joan'a ise yargılanmadan, söylentiyle yapıştı. Benzer bir dosya için Boston'da 1656'da asılan Ann Hibbens'in davası da okunabilir.

Eleanor Cobham 7 Temmuz 1452'de Beaumaris Kalesi'nde öldü ve masrafını kale komutanı Sir William Beauchamp'ın karşıladığı bir cenazeyle oraya gömüldü. Ölüm yeri ve tarihi ancak 1976'da, tarihçi Ralph Griffiths'in Welsh History Review'daki makalesiyle kesinleşti.11

Dipnotlar ve Kaynaklar

  1. An English Chronicle of the Reigns of Richard II, Henry IV, Henry V, and Henry VI, ed. J. S. Davies (1856). Londra: Camden Society. 1441 davası, kefaret yürüyüşü, Jourdemayne, Southwell ve Bolingbroke kayıtları; 1447 Bury St Edmunds Parlamentosu. quod.lib.umich.edu ↩
  2. Griffiths, R. A. (1969). "The Trial of Eleanor Cobham: An Episode in the Fall of Duke Humphrey of Gloucester". Bulletin of the John Rylands Library, 51(2). doi.org/10.7227/BJRL.51.2.7 ↩
  3. Stewart-Brown, R. (1933). "The Imprisonment of Eleanor Cobham, Duchess of Gloucester". Transactions of the Historic Society of Lancashire and Cheshire, 85. hslc.org.uk ↩
  4. Peeresses Act, 20 Hen. 6 c. 9 (1442). Statutes of the Realm, II. Soylu kadınların ihanet ve ağır suçta lordlar önünde yargılanması. ↩
  5. English Heritage. "Joan of Navarre, Queen of England". Pevensey Kalesi tarihçesi. english-heritage.org.uk ↩
  6. John Rylands Research Institute and Library (2025). "Duchess, Queen, Witch: Joan of Navarre and Rylands Latin MS 22". Latin MS 238, Leeds Kalesi hesap defteri, 17 Mart 1420 - 7 Mart 1421. rylandscollections.com ↩
  7. Myers, A. R. (1940). "The Captivity of a Royal Witch: The Household Accounts of Queen Joan of Navarre, 1419-21". Bulletin of the John Rylands Library, 24(2). doi.org/10.7227/BJRL.24.2.6 ↩
  8. Woodacre, E. (2022). Joan of Navarre: Infanta, Duchess, Queen, Witch? Londra: Routledge. doi.org/10.4324/9780429261022 ↩
  9. Titulus Regius (1484). Rotuli Parliamentorum, VI. Modern İngilizce metin: Richard III Society. richardiii.net ↩
  10. Shakespeare, W. (yaklaşık 1591). Henry VI, Part 2, I. perde, 4. sahne. İlk baskı 1594, The First Part of the Contention adıyla. ↩
  11. Griffiths, R. A. (1976). "Richard, Duke of York and the Royal Household in Wales, 1449-50". Welsh History Review, 8, 14-25. welshjournals.llgc.org.uk ↩

Görseller: kapak Edwin Austin Abbey, The Penance of Eleanor (1900), Carnegie Museum of Art, Wikimedia Commons, kamu malı. Humphrey ve Eleanor minyatürü: British Library, Cotton MS Nero D VII, Wikimedia Commons, kamu malı. Canterbury mezarı: Jonathan Cardy, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0. Zaman çizelgesi: kafa1milyon.com. Ortaçağ tarihleri Jülyen takvimine göredir.

Kategoriler ve Etiketler
Bilim cadılık ortaçağ ingilteresi kadın tarihi eleanor cobham navarralı joan shakespeare
Bu yazıyı paylaş
kafa1milyon

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.