2 Temmuz 2010'da Van Gölü'nün ortasında demir atan bir sondaj platformu göl tabanını delmeye başladı. Bonn Üniversitesi'nden Thomas Litt'in yürüttüğü PALEOVAN projesi, Uluslararası Kıtasal Bilimsel Sondaj Programı'nın (ICDP) desteğiyle iki noktada çalıştı. Ekibin en çok önem verdiği yer Ahlat Sırtı denen su altı yükseltisiydi. Orada 360 metre suyun altında, göl tabanından 220 metre aşağıya, ana kayaya kadar inildi.1

Sondaj ekipleri on iki saatlik vardiyalarla çalıştı. Her vardiya değişiminde karotlar kıyıya taşındı ve 4 derecelik soğutmalı bir konteynerde bekletildi. Bugün Bremen Üniversitesi'nin MARUM deposunda duruyorlar.1 Tortudaki ince katmanlar ve aralara sıkışmış volkanik kül tabakaları tek tek tarihlendi. 2014'te yayımlanan zaman çizelgesi, Ahlat Sırtı dizisinin 600 bin yıl geriye gittiğini gösterdi.2

Bu yazıda neler var?

Bir göl için yaşlı ne demek

Göllerin büyük kısmı jeolojik ölçüyle çok genç. Stephanie Hampton'ın yürüttüğü uluslararası ekibin 2018'de yayımladığı derlemeye göre dünyadaki göllerin çoğu 10 bin yaşından küçük.3 Akarsuların taşıdığı çamur çanağı zamanla doldurur. Göl önce sazlığa, sonra çayıra döner.

Hampton ekibi bir göle "antik" demek için en az bir buzul çağı döngüsü atlatmış olmasını, yani 130 bin yıldan yaşlı olmasını şart koştu. Bu ölçüyle 29 göl saydılar ve Van Gölü listeye "yarım milyon yıldan yaşlı" diye girdi. Ekip eşiğin öznel olduğunu, daha geniş ya da daha dar sınırların da savunulabileceğini kendisi yazıyor. Bu göller kara yüzeyinin yüzde birinden azını kaplıyor ama dünyadaki donmamış yüzey tatlı suyunun yaklaşık yarısını tutuyor.3

Göllerin yaşlarını logaritmik ölçekte karşılaştıran çubuk grafik: göllerin çoğu 10 bin yıldan genç, Van en az 600 bin, Ohrid 1,36 milyon, Tanganyika 9-12 milyon, Baykal yaklaşık 25 milyon yıl
Her çizgi bir öncekinin on katı. Van'ın 600 bin yılı, Ahlat Sırtı'ndaki tortunun en alt katmanının yaşı. Grafik: kafa1milyon.com

Baykal, Tanganyika ve Ohrid

En yaşlısı Sibirya'daki Baykal. UNESCO yaşını 25 milyon yıl olarak veriyor.4 IUCN'nin 2025 değerlendirmesine göre göl 1.638 metre derinliğinde ve dünyadaki donmamış tatlı suyun yaklaşık yüzde 20'sini tutuyor. Aynı değerlendirme gölde en az 2.640 hayvan türü sayıyor. Bunların yaklaşık yüzde 56'sı başka hiçbir yerde yaşamıyor.5 Yalnızca tatlı suda yaşayan tek fok türü olan nerpa da burada.3

Kışın donmuş Baykal Gölü, Olhon Adası yakınında buzla kaplı kıyı ve kayalar
Olhon Adası yakınında donmuş Baykal. Göl, dünyadaki donmamış tatlı suyun yaklaşık beşte birini tutuyor. Fotoğraf: Sergey Pesterev, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Bu kadar uzun ömürlü çanaklar çoğunlukla kıtanın yarıldığı yerlerde açılıyor. Yerkabuğu iki yana çekildikçe çukur derinleşiyor ve akarsuların getirdiği tortu onu doldurmaya yetişemiyor. Doğu Afrika'daki Tanganyika da böyle bir yarığın içinde. Arizona Üniversitesi'nden Andrew Cohen'in ekibi 1993'te gölün orta çanağının 9 ila 12 milyon yıl önce oluşmaya başladığını hesapladı.6 Basel Üniversitesi'nden Walter Salzburger'in ekibi 2020'de gölde en az 241 çiklit balığı türü saydı. İkisi dışında hepsi bu havzaya özgü.7

Avrupa'nın en yaşlı gölü olarak bilinen Ohrid, Arnavutluk ile Kuzey Makedonya sınırında. 2013 baharındaki sondajda ekip 245 metre suyun altında tortuya 568 metre girdi. Köln Üniversitesi'nden Bernd Wagner'in yürüttüğü çalışma 2019'da Nature'da yayımlandı ve gölün 1,36 milyon yıl önce oluşup o günden beri hiç kurumadığını gösterdi. Gölde 300'den fazla endemik hayvan ve bitki türü yaşıyor.8

Bilim · Derin Geçmiş yazıları e-postana gelsin mi?
Haftada bir, böyle yazıları tek e-postada gönderiyoruz. Reklam yok, istediğin an tek tıkla ayrılırsın.

Van Gölü'nün kendi canlıları

Ahlat Sırtı karotu gölün yaşından fazlasını verdi. Stockhecke ve arkadaşları tortudaki organik karbonu, rengi ve polen oranlarını ölçtü. Eğrilerdeki ani sıçramaları Grönland buz karotlarındaki ısınma basamaklarıyla eşleştirerek zaman çizelgesini kurdular.2 Van kaydı böylece Karadeniz, Hazar ve Akdeniz arasındaki yarı kurak bölgenin iklimini okumaya yarayan, Yakın Doğu'da o güne kadar çıkarılmış en uzun kara kaydı oldu.1

Rakamlarla
600 bin yıl
Van Gölü'nün Ahlat Sırtı'ndan çıkarılan tortu dizisinin geriye uzandığı süre.Stockhecke ve ark., Quaternary Science Reviews, 2014
130 bin yıl
Bir gölün "antik göl" sayılması için Hampton ekibinin koyduğu alt sınır; bu ölçüyle 29 göl listeye girdi.Hampton ve ark., Limnology and Oceanography, 2018
40 metre
Van Gölü tabanındaki kule biçimli mikrobiyalitlerin yankı kayıtlarında ulaştığı yükseklik.Kempe ve ark., Nature, 1991
%0,5
Mikrobiyalitlerde yaşayan balıkların DNA'sının derelerdeki aynı türden ayrıldığı oran.Akkuş ve ark., Zoosystematics and Evolution, 2021

Van, dünyanın en büyük sodalı gölü. ICDP kayıtlarına göre yüzeyi 3.522 kilometrekare, en derin yeri 451 metre.1 Suyunun pH'ı 9,7 ile 9,8 arasında, tuzluluğu binde 22'ye yakın ve içinde neredeyse hiç kalsiyum yok. 1991'de Hamburg Üniversitesi'nden Stephan Kempe ve Dokuz Eylül Üniversitesi'nden Tosun Konuk'un da bulunduğu ekip, Tatvan Körfezi'nde ve Adilcevaz'ın güneyinde göl tabanını yankı sondası, kablolu su altı kamerası ve dalgıçlarla taradı. Yankı kayıtlarında 40 metreye varan kule biçimli kireç yapılar göründü. Nature'da yayımlanan makale bunları bilinen en büyük mikrobiyalitler, yani bakteri tabakalarının çökelttiği kayaçlar olarak tanımladı.9

Kulelerin nasıl büyüdüğünü de aynı makale anlatıyor. Kalsiyumlu yeraltı suyu tabandan sızıp alkali göl suyuyla buluşunca kireç çöküyor. Bu yumuşak kabuğun üstüne siyanobakteriler yerleşip yapıyı dışarıdan sağlamlaştırıyor. Kaynak suyu kulenin gözenekli içinden yukarı aktıkça kule boy atıyor.9

Van Gölü kıyısında sığ suyun içinden yükselen sarımsı, gözenekli kireç yapıları
Van Gölü kıyısında su yüzüne çıkmış mikrobiyalitler. Derindeki akrabaları 40 metreye kadar uzanıyor. Fotoğraf: Erturac, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

İnci kefali, yani tarek, gölde yaşıyor ama üremek için gölü besleyen tatlı su derelerine çıkıyor.10 Gölde sürekli yaşayan bir balık uzun süre bilinmiyordu. Akkuş ve arkadaşları 2021'de Edremit ve Gevaş açıklarındaki mikrobiyalitlerde Oxynoemacheilus ercisianus adlı küçük bir çöpçü balığının topluluğunu bildirdi. Edremit'teki kule kıyıdan yaklaşık 500 metre açıkta, 13 metre boyundaydı. Gündüz dalışlarında birkaç balık görünüyordu, gece dalışlarında yüzlercesi. Balıkların DNA'sı derelerdeki aynı türden yalnızca yüzde 0,5 ayrılıyor. Yazarlar topluluğun, gölün kuruma ve yükselme dönemlerinde derelerle bağını yitirip kulelerden sızan tatlı suya tutunduğunu düşünüyor.11

Isınan antik sular

Hampton ekibinin hesabına göre 29 antik gölün havzasında 256 milyon insan yaşıyor, dünya nüfusunun yüzde 3,5'i. Verisi olan her antik gölde yüzey suyu belirgin biçimde ısınmış. Gübre ve kanalizasyonla gelen kirlilik birçoğunda balıkçılığı ve içme suyunu tehdit ediyor. Van için ayrıca su seviyesini anıyorlar, çünkü gölün doğal yükselişi kıyıdaki yollara ve yapılara zarar veriyor.312

Baykal'da yerinde yapılan ölçümlere göre yüzey suyu 1946'dan bu yana on yılda 0,20 derece ısındı. Uydu ölçümlerinin derlendiği tabloda Baykal'ın yaz yüzey suyu on yılda 0,68 derece ısınıyor. Van Gölü için aynı ölçüm 0,28 derece, dünya genelinde izlenen 235 gölün ortalaması ise 0,34 derece.3

Dipnotlar ve Kaynaklar

  1. Litt T ve ark. (2012). 500,000 Years of Environmental History in Eastern Anatolia: The PALEOVAN Drilling Project. Scientific Drilling 14: 18-29. doi:10.2204/iodp.sd.14.02.2012. ICDP, PALEOVAN (Expedition 5034) proje sayfası. icdp-online.org ↩
  2. Stockhecke M ve ark. (2014). Chronostratigraphy of the 600,000 year old continental record of Lake Van (Turkey). Quaternary Science Reviews 104: 8-17. doi:10.1016/j.quascirev.2014.04.008 ↩
  3. Hampton SE, McGowan S, Ozersky T ve ark. (2018). Recent ecological change in ancient lakes. Limnology and Oceanography 63: 2277-2304 (Kutu 1, Kutu 2, Tablo 1, Tablo 2). doi:10.1002/lno.10938 ↩
  4. UNESCO Dünya Mirası Merkezi. Lake Baikal (liste no. 754, 1996). whc.unesco.org ↩
  5. IUCN World Heritage Outlook. Lake Baikal, 2025 değerlendirmesi (11 Ekim 2025). worldheritageoutlook.iucn.org ↩
  6. Cohen AS, Soreghan MJ, Scholz CA (1993). Estimating the age of formation of lakes: An example from Lake Tanganyika, East African Rift system. Geology 21: 511-514. ↩
  7. Ronco F, Büscher HH, Indermaur A, Salzburger W (2020). The taxonomic diversity of the cichlid fish fauna of ancient Lake Tanganyika, East Africa. Journal of Great Lakes Research 46: 1067-1078. doi:10.1016/j.jglr.2019.05.009 ↩
  8. Wagner B, Vogel H, Francke A ve ark. (2019). Mediterranean winter rainfall in phase with African monsoons during the past 1.36 million years. Nature 573: 256-260. doi:10.1038/s41586-019-1529-0. Köln Üniversitesi (3 Eylül 2019) ve Bristol Üniversitesi (10 Eylül 2019) basın bültenleri. bristol.ac.uk ↩
  9. Kempe S, Kazmierczak J, Landmann G, Konuk T, Reimer A, Lipp A (1991). Largest known microbialites discovered in Lake Van, Turkey. Nature 349: 605-608. doi:10.1038/349605a0 ↩
  10. Sarı M (2008). Threatened fishes of the world: Chalcalburnus tarichi (Pallas 1811) (Cyprinidae) living in the highly alkaline Lake Van, Turkey. Environmental Biology of Fishes 81: 21-23. doi:10.1007/s10641-006-9154-9 ↩
  11. Akkuş M, Sarı M, Ekmekçi FG, Yoğurtçuoğlu B (2021). The discovery of a microbialite-associated freshwater fish in the world's largest saline soda lake, Lake Van (Turkey). Zoosystematics and Evolution 97: 181-189. doi:10.3897/zse.97.62120 ↩
  12. Deniz O, Yıldız MZ (2007). The ecological consequences of level changes in Lake Van. Water Resources 34: 707-711. doi:10.1134/S0097807807060127 ↩

Görseller: kapak NASA, ISS049-E-3464 astronot fotoğrafı (12 Eylül 2016, Erciş yakınında Van Gölü), kamu malı; Baykal Sergey Pesterev, mikrobiyalitler Erturac, ikisi de Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; yaş grafiği kafa1milyon.com.

Kategoriler ve Etiketler
Derin Geçmiş van gölü baykal antik göller jeoloji sondaj mikrobiyalit
Bu yazıyı paylaş
Elvan

Elvan

Derin Geçmiş'in sesi. Kazı raporlarını, makale dipnotlarını ve müze envanterlerini okuyup hikâyeye çeviriyor. Bir buluntuyu anlatırken kimin kazdığını da söylemeyi ilke sayar.