Otobüste, mutfak masasında veya gece yarısı yatakta: cebindeki sohbet kutusu artık hava durumu kadar rahat cevap veriyor. '30 yaşındayım, biraz risk alabilirim, 10 bin dolarım var, ne yapayım?' Yazıyorsun. Birkaç saniye sonra akıcı bir plan geliyor. Hisse listesi, fon adları, 'çeşitlendir' cümlesi, sonda da nazik bir uyarı. Ses güven veriyor. Asıl soru şu: o güven, senin cüzdanını koruyor mu?
Haziran 2025'te PLOS ONE'da yayımlanan bir çalışma bu soruyu laboratuvara taşıdı. St. Gallen Üniversitesi'nden Philipp Winder ve Christian Hildebrand ile Münih Teknik Üniversitesi'nden Jochen Hartmann, ChatGPT, Gemini ve Copilot'a özel yatırımcı senaryoları sordurdu. Yaş ve risk iştahı değişiyordu. Karşılaştırma için geniş, düşük maliyetli bir dünya endeksi (Vanguard Total World ETF) kullandılar. Sonuç tek bir cümlede toplanıyor: dil modellerinin önerdiği portföyler, ölçtükleri beş risk boyutunun hepsinde benchmark'tan daha riskli çıktı.1
Güvenli ses, dar coğrafya
Çalışmanın en çarpıcı rakamı coğrafya. Modellerin önerdiği portföylerde ABD hisselerinin payı ortalama yüzde 93 civarındaydı. Aynı ölçütte geniş dünya endeksinde bu pay yüzde 59. Yani sohbet kutusu sana 'dünya' diye bir şey anlatırken, fiilen Amerika'ya yığılmış bir sepet kuruyor olabilir. ABD ekonomisinde bir sarsıntı olursa, o sepetin sallanması da daha sert olur.1
Sektör tarafı da benzer. Modeller teknoloji ve döngüsel tüketim sektörlerine benchmark'tan belirgin biçimde daha fazla yer verdi; taşımacılık veya hizmet gibi dengeleyici alanlar daha zayıf kaldı. Üstüne bir de 'son dönemde çok konuşulan' hisseleri öne çıkarma eğilimi geldi. Buna trend kovalama deniyor: dünün kazananını yarının garantisi sanmak. Modern portföy teorisinin uyarıdığı klasik tuzaklardan biri bu; dil modeli de eğitim verisindeki insan gürültüsünü yankılayınca aynı tuzağa düşüyor.1
Aktif seçim, sessiz maliyet
Basit, geniş bir endeks fonu çoğu özel yatırımcı için sıkıcı ama ucuz bir iskelettir. Çalışmada modeller daha çok hisse seçimine ve aktif yönetime kaydı. Aktif tarafın masası daha kalabalık: yönetim ücreti, işlem maliyeti, 'doğru hisseyi buldum' hissinin verdiği özgüven. Toplam gider oranı (TER) da önerilen sepetlerde benchmark'tan yüksek çıktı. Yıllar içinde o fark, getiri tablosunda küçük ama ısrarcı bir sızıntı gibi birikir.1
Araştırmacılar bunu 'yanlı yankı' diye adlandırıyor. Model senin risk iştahını okuyor, sonra eğitim verisindeki coğrafi ve sektörel önyargıları güçlendiriyor. 'Yönetim ücreti ödemek istemiyorum' gibi dar bir düzeltme cümlesi riski sadece kısmen düşürdü. Daha geniş 'yaygın yatırım hatalarından kaçın' uyarıları biraz daha işe yaradı; yine de gizli riskler tamamen silinmedi. Yani prompt sihirbazlığı, tek başına güvenlik kemeri değil.1
Düzenleyici de aynı masada
Bu sadece akademik bir uyarı değil. Ocak 2024'te ABD Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu (SEC), FINRA ve eyalet düzenleyicileri ortak bir yatırımcı uyarısı yayımladı. Özetleri net: AI etiketli 'kaybetmeyen sistem' vaatlerine güvenme; sohbet kutusundan çıkan bilgi yanlış, eksik veya uydurma olabilir; kararını yalnızca o metne bağlama.2
Aynı yıl SEC, iki yatırım danışmanlığını 'AI yıkama' diye adlandırılan yanlış beyanlardan dolayı cezalandırdı. Delphia ve Global Predictions, yapay zeka yeteneklerini abarttıkları veya yanlış anlattıkları gerekçesiyle toplam 400 bin dolar ceza ödeyerek uzlaştı. Yani risk yalnızca senin sohbetin değil; AI kelimesini pazarlama cilaşı gibi süren firmalar da dosyada.3
Masada ne kalır?
Dil modeli bütçe tablosu kurmanda, bir fonun ne olduğunu sade Türkçeyle anlatmanda, 'şu üç kavramı karıştırmışım' dedirtmede işe yarayabilir. Tehlikeli olan yer, o akıcı cevabı portföyün tek mimarı yapmak. Çalışmanın dil analizi de bunu gösteriyor: öneriler orta-yüksek özgüvenle geliyor, mantıklı görünen gerekçeler ekleniyor, sonda da 'kendi araştırmanı yap' notu düşülüyor. O not, özgüvenli tonun yanında çoğu kişi için yeterince ağır basmıyor.1
Cüzdana inen pratik şu: sohbet kutusundan çıkan listeyi bir fikir taslağı say, karar sayma. Coğrafya ve sektör yığılmasını kontrol et. Ücretleri oku. Kaynağı olmayan rakamı doğrula. Ve Türkiye'de menkul kıymet tavsiyesi veren kişilerin kayıt ve yetki kuralları olduğunu unutma; sohbet kutusu o kayıttan muaf bir komşu gibi konuşur.
Güvenli hissettiren cevap, güvenli cevap değildir. St. Gallen ekibinin ölçtüğü şey tam da bu: sesin kibarlığı ile sepetin riski aynı şey değil. Bir dahaki sefere 'nereye yatırım yapayım?' yazmadan önce soruyu biraz değiştirmek işine yarayabilir: 'Bu öneride hangi coğrafya, hangi sektör ve hangi ücret gizli?'
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Winder, P., Hildebrand, C. & Hartmann, J. (2025). "Biased echoes: Large language models reinforce investment biases and increase portfolio risks of private investors". PLOS ONE, 20(6), e0325459. DOI: 10.1371/journal.pone.0325459. Dört çalışmada ChatGPT, Gemini ve Copilot; beş risk boyutu (coğrafi yığılma, sektör yığılması, trend kovalama, aktif tahsis, toplam gider); ABD payı ~%93 vs benchmark ~%59; dar/geniş debiasing müdahalelerinin kısmi etkisi; özgüvenli dil + uyarı notu bulgusu. ↩ ↩
- U.S. SEC Office of Investor Education and Advocacy, NASAA & FINRA (25 Ocak 2024). "Artificial Intelligence (AI) and Investment Fraud: Investor Alert". AI etiketli kayıtsız platform uyarıları; AI üretimi bilginin yanlış/eksik/uydurma olabileceği; yatırım kararını yalnızca AI çıktısına bağlamama tavsiyesi. investor.gov ↩ ↩
- U.S. Securities and Exchange Commission (18 Mart 2024). "SEC Charges Two Investment Advisers with Making False and Misleading Statements About Their Use of Artificial Intelligence" (Press Release 2024-36). Delphia (USA) Inc. ve Global Predictions Inc.; toplam 400 bin dolar idari ceza; Marketing Rule ihlalleri. sec.gov ↩ ↩
Bu içerik eğlence ve bilgi amaçlıdır; yatırım, vergi veya hukuk tavsiyesi değildir. Karar vermeden önce kayıtlı bir uzmana danış.
Kerem
İstanbul'da yaşıyor. Teknoloji yazıyor.
