Baffin Adası'ndaki 5 santimlik ahşap figür bir Viking mi, Frobisher'ın tayfası mı?

1977 yazında Michigan Eyalet Üniversitesi'nden bir ekip, Baffin Adası'nın güney kıyısında, bugün Kimmirut adını taşıyan Lake Harbour yerleşiminin yakınında eski İnuit evlerini açıyordu. Okivilialuk denen yerdeki 8 numaralı evin taş döşeli zemininde, yatak sekisinin önüne dikilmiş üç taş levha küçük bir oyuk oluşturuyordu. Oyuğa sıkıca sıkıştırılmış yassı, oval bir taş kaldırıldı. Altında, denizin kıyıya attığı bir ağaç parçasından oyulmuş küçük bir insan figürü duruyordu.¹

Figür 5,4 santim boyunda. Yüzü işlenmemiş, kolları iki kısa çıkıntı.²

Deborah ve George Sabo figürü 1978'de yayımlarken üzerindeki ince çizgilere dikkat çekti: önü yırtmaçlı, uzun bir giysi ve göğüste bir haç. İkiliye göre bu kıyafet, Grönland'daki Norslu Hristiyanların 11. ile 13. yüzyıllar arasında giydiği tuniklere benziyordu. İzlanda destanlarında Leif Eriksson'un uğradığı, yassı taşlar ülkesi anlamına gelen Helluland'ın büyük ihtimalle Baffin olduğunu da hatırlattılar. Makalenin başlığı yine de temkinliydi: Baffin Adası'ndan olası bir Viking oyması. Son cümleleri de bu temasın önemini tartışmaya yetecek kanıt olmadığını söylüyordu.¹

Müzenin vitrininde bir Norslu

Kanada Tarih Müzesi figürü bugün KeDq-7:325 numarasıyla saklıyor. Katalog kaydı yapım tarihini 1250-1300 olarak veriyor, aynı sayfadaki sergi metni ise "yaklaşık 1350" diyor. Müzeye göre işlenmemiş yüz ve kısa kollar dönemin İnuit oymacılığında olağan; Avrupa kıyafetli bir insan tasviri ise başka örneği olmayan bir parça. Metin, bu Norslunun Baffin kıyısına ticaret için çıkmış olabileceğini yazıyor. İnuitlerin atalarının karşılığında, Norsluların çok değer verdiği mors dişini vermiş olabileceği de ekleniyor.²

Norslularla bugünkü İnuitlerin ataları olan Thule halkının karşılaştığı tartışmalı sayılmıyor. Kanada'nın en kuzeyindeki Ellesmere Adası'nda, Skraeling Adası'ndaki bir Thule evinden zincir zırh, meşeden bir marangoz rendesi ve gemi perçinleri çıktı. Oradaki yün kumaş 2018'de doğrudan tarihlendi ve 13. yüzyılın sonuna oturdu.³ Tartışılan, Baffin'in güneyindeki bu tek figürün kimi gösterdiği.

13. yüzyıl tarihi neye dayanıyordu?

George Sabo ile John Jacobs 1980'de bölgedeki evleri tarihlerken radyokarbon ölçümü kullanmadı. Harpun uçlarının biçimini, tarihi bilinen başka Thule yerleşimlerindekilerle karşılaştırdılar. Bu karşılaştırmaya göre 8 numaralı evin alt katmanı yaklaşık 1100'e, en geç 1250'ye aitti.⁴ Aynı alt katmandan en az 16 kumaş parçası da çıkmıştı ve Sabo'lar 1978'de bu parçaların radyokarbonla tarihlenmesini açıkça istemişti.³

İstenen ölçüm 39 yıl sonra yapıldı. Brown Üniversitesi'nden Michèle Hayeur Smith, 2017 kışında müzenin koleksiyonundan iplik ve kumaş örnekleri aldı; listede Okivilialuk'tan iki dokuma da vardı.³ Arktik'te yaşayanlar fok ve balina avlar, bu hayvanların yağı yerleşimdeki her nesneye siner. Deniz memelileri okyanustaki eski karbonu bünyesine aldığı için yağ bulaşmış bir örneğin radyokarbon yaşı 400 ila 800 yıl şaşabiliyor. Bu yüzden örnekler, Norveç'teki Tromsø Üniversitesi'nden Gørill Nilsen'in geliştirdiği yöntemle önce aseton ve alkolle yıkanıp yağdan arındırıldı, sonra ölçüldü.⁵

İki aralık, ikisi de Orta Çağ'dan sonra

75 numaralı parça için yüzde 95 güvenle iki aralık çıktı: yüzde 61,6 olasılıkla 1445-1524, yüzde 33,8 olasılıkla 1558-1632. 77 numaralı parçada iki aralığın olasılığı eşit, yüzde 47,7: 1450-1530 ve 1540-1635.³ Grönland'daki Norslu yerleşimlerinin izi ise 1450 dolaylarında kayboluyor.⁶ Yani kumaşların en erken ihtimali bile o yerleşimlerin son yıllarına denk geliyor.

Dokuma da Norslu elinden çıkmış gibi durmuyordu. 75 numaralı parçada santimetre başına hem çözgüde hem atkıda 15 iplik var. Yazarlara göre İzlanda ve Grönland'ın Orta Çağ kumaşlarında böyle dengeli dokuma nadir görülüyor; o kumaşlarda çözgü iplikleri, 1300'den sonra Grönland'da ise atkı iplikleri baskın.³

Frobisher'ın kampı 240 kilometre ötede

İngiliz denizci Martin Frobisher, Asya'ya kuzeybatıdan bir geçit ararken 1576, 1577 ve 1578'de Baffin'in güneydoğusundaki bugünkü Frobisher Körfezi'ne üç sefer yaptı. 1577'de körfezdeki küçük bir adada altın içerdiğini sandığı kara bir kayayı çıkarmaya başladı; 1578'de 15 gemiyle döndü ve İngiltere'ye 1.225 ton değersiz taş taşıdı.⁷ İnuitler o adaya bugün de Qallunaaq, yani yabancıların adası diyor; haritalarda adı Kodlunarn olarak geçiyor. Okivilialuk bu adaya kıyı boyunca 240 kilometre uzaklıkta. Smithsonian Enstitüsü'nün adadan aldığı meşe ve meşe kömürü örnekleri Frobisher yıllarına tarihlendi ve olasılık eğrileri Okivilialuk kumaşlarınınkiyle örtüşüyor.³

Hayeur Smith ve ekibi buradan bir soru çıkardı. Kumaşlar figürle aynı katmandan geldiyse figür bir Norsluyu değil, Frobisher'ın tayfasından birini, seferdeki bir din adamını ya da sıra dışı giyinmiş bir İnuiti gösteriyor olabilir. Bir başka ihtimal de yerleşimin 13., 16. ve 19-20. yüzyıllarda üç ayrı dönemde kullanılmış olması. Yazarlar kumaşın kaynağı olarak Sebastian Cabot'un 1508-09'da kuzeybatıya yaptığı bildirilen seferi ya da kayda geçmemiş başka bir karşılaşmayı da sayıyor.³

Din adamı ihtimalinin belgesi var. Frobisher'ın 1578 seferinde Robert Wolfall adlı bir Anglikan papaz bulunuyordu. Eylül 1578'in ilk günlerinde körfezdeki bir adada vaaz verdi ve karada ayin yönetti; seferin kayıtlarını tutan George Best bunu bölgede İsa adının anıldığı ilk an diye yazdı.⁸ Ketel'in portresinde Frobisher kısa ceket ve dizin üstünde biten kabarık bir pantolon giyiyor. Müzenin tarifine göre figürün üstündeki giysi ise uzun bir cüppe.²

Neyi hâlâ bilmiyoruz?

Figürün kendisi hiç tarihlenmedi. Kumaşlarla aynı toprakta yattığı da kesin değil; 2018 makalesi bu konuda yalnızca "eğer" diye konuşuyor.³ Sabo ve Jacobs'un 1980'deki raporu 8 numaralı evde iki ayrı katman tanımlıyor ve kumaşları alt katmana koyuyor, ama bu sıralama da radyokarbonla değil, harpun biçimleriyle kurulmuştu.⁴

Frobisher'ın İnuitlerle karşılaşması ise yazılı kayıtlarda ayrıntısıyla duruyor ve iyi bitmedi. 1577'de tayfası Kalicho adlı bir adamı, Arnaq adlı bir kadını ve onun bebeği Nutaaq'ı zorla gemiye aldı. Kalicho'nun otopsisini Bristol'de Dr. Edward Dodding yaptı ve 8 Kasım 1577 tarihli bir mektupta anlattı; St. Stephen Kilisesi'nin kayıtlarına göre Arnaq dört gün sonra, 12 Kasım'da gömüldü.⁹ Nutaaq da kısa süre sonra Londra'da öldü.

Aynı evden çıkan iki kumaşın 1445'ten sonra dokunduğu artık biliniyor. Figürün o kumaşlarla aynı katmanda bulunup bulunmadığı ise kazı defterleri yeniden incelenmeden ya da figürün ahşabı yağdan arındırılarak tarihlenmeden bilinemeyecek. Kanada Tarih Müzesi'nin kaydında figür bugün de 1245 ile 1305 arasına tarihli duruyor.

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.