Antik Roma kuyusunda bulunan 43 iskelet ölümcül bir salgına işaret ediyor

Hırvatistan'ın Osijek kentinde, antik Roma kenti Mursa'nın nekropolü yakınında bir kuyu açılmıştı. İçinden çıkanlar su değil: en az kırk üç insanın iskeleti. Kadın, erkek, çocuk. Yaygın savaş yarası yok. Zagreb Antropolojik Araştırma Enstitüsü'nden biyoarkeolog Mario Novak, 6 Ağustos 2026'da Berlin'deki 25. Avrupa Paleopatoloji Derneği toplantısında bu buluntuyu sundu. Çalışma hipotezi net ama temkinli: bu insanlar bir salgında ölmüş olabilir.¹

Kuyu 2008'de kazılmıştı. İskeletlerin yeniden okunması ise yeni. Çünkü aynı bölgede başka kuyular da var ve onların hikâyesi bambaşka: savaş. Bu kez demografi ve travma izleri, savaş mezarından uzaklaşıp sivil bir felakete işaret ediyor. Felaketin adı henüz laboratuvarda yazılmış değil; tarih kitaplarında ise bir aday duruyor: Kıbrıslı Vebası.¹²

Kurumuş kuyu, acele gömü

Novak'ın ekibi, antik dönemde kazılmış, sonradan kurumuş Roma kuyularının Mursa'da hem çatışma hem salgın dönemlerinde ceset atmak için kullanıldığını söylüyor. Yani burası "toplu mezar" diye açılmış bir çukur değil; zaten var olan bir kuyuya aceleyle bırakılmış bedenler. Uppsala Üniversitesi'nden biyoantropolog Patrick Randolph-Quinney, araştırmaya katılmayan bir yorumcu olarak aynı noktayı vurguluyor: bunlar klasik anlamda toplu mezar değil, mevcut kuyulara atılmış cesetler.¹

Mursa, İmparator Hadrian döneminde kurulmuş, Pannonia eyaletinde Tuna sınırını savunan stratejik bir yerleşimdi. Bugünkü Osijek'in altında yatıyor; nekropol çevresindeki kazılar hem askeri hem sivil hayata dair katman bırakıyor. Kırk üç kişinin kuyuya bırakılması, o katmanda bir kriz anını gösteriyor: düzenli gömü ritüeli bozulmuş, hız ve zorunluluk öne çıkmış.¹³

Savaş kuyusu değil, sivil kesit

Aynı alanda daha önce incelenen kuyularda tablo farklıydı. Genç erkekler, ölümden kısa süre önce alınmış ağır yaralar. Ekip bunları MS 260 civarındaki Mursa Muharebesi ile ilişkilendirmişti. 2025'te PLOS ONE'da yayımlanan multidisipliner çalışmada da benzer bir örnek var: yedi yetişkin erkek, travma izleri, karışık atalar, radyokarbonla üçüncü yüzyıl ortası; yorum yine felaket ve büyük olasılıkla savaş.²

Yeni incelenen kuyu ise "tipik bir sivil nüfus kesiti" diye tarif ediliyor. Cinsiyet ve yaş dağılımı savaş mezarını andırmıyor. Yaygın majör travma yok. İskeletlerde osteoartrit, çürük dişler, olası tüberküloz ve iskorbüt izleri görülmüş; bunlar ölüm nedenini açıklamıyor, yaşamın sıradan yükünü gösteriyor. Ölümü kemiğe yazmayan bir hastalık, salgın hipotezini hem güçlendiriyor hem de doğrudan ispatı erteleyiyor: kemik sessiz kaldığında hikâye bağlamdan ve demografiiden okunuyor.¹

Kıbrıslı Vebası: aday, hüküm değil

Üçüncü yüzyıl ortasında Roma İmparatorluğu'nda büyük bir salgın dalgası anlatılır: Kıbrıslı Vebası (Plague of Cyprian). Adını Kartacalı piskopos Cyprianus'un tasvirlerinden alır. Kaynaklar salgının Tuna boyundaki birlikleri de etkilediğini yazar. Etken hâlâ tartışmalı; hemorajik ateş ve çiçek hastalığı gibi adaylar konuşulur, kesin tanı yoktur. Novak'ın "çalışma hipotezi" bu tarihsel pencereye oturuyor: savaş yarası olmayan sivil bir grup, aynı yüzyılın salgın yıllarına denk düşen bir kriz gömüsü.¹³

Burada dürüst sınır önemli. Buluntu henüz hakemli bir dergide yayımlanmadı; Berlin sunumu ön sonuç. DNA analizi bekleniyor: ölenler acele gömülmüş yereller mi, yoksa imparatorluğun başka yerlerinden gelenler mi? Atalar, akrabalık, belki patojen DNA'sı. O veriler gelmeden "ölümcül salgın kesin" demek abartı olur. Doğru cümle şu: kemiklerin demografiisi ve travma yokluğu, savaş yerine salgın senaryosunu öne çıkarıyor; laboratuvar bunu doğrulayabilir ya da başka bir felakete çevirebilir.¹

Kırk üç iskelet, savaşın değil, acele gömünün dilini konuşuyor; salgın hâlâ hipotez. bu yazının tek cümlelik özeti

Sınır kentinde iki felaket

Mursa'nın kuyuları tek bir felaket anlatmıyor. Biri kılıç ve mızrağın izini taşıyor; diğeri, kemikte yazmayan bir ölümün izini. Üçüncü yüzyıl "krizi"nde imparatorluk hem iç savaş hem salgınla sarsılıyordu. Aynı kentte iki kuyu tipi yan yana durunca, arkeoloji o krizi tek manşete indirgemez: savaşın cesetleri ile salgının cesetleri aynı çukura düşebilir, ama iskeletler farklı hikâye bırakır.²³

Senin için pratik özet kısa. Osijek'te Roma kuyusunda en az 43 kişi var; sivil kesit, yaygın savaş yarası yok; çalışma hipotezi Kıbrıslı Vebası dönemi. Kanıt hâlâ bağlamsal. DNA ve hakemli makale gelince bu yazının dipnotu güncellenir. Şimdilik kuyu, imparatorluğun sınır kentinde ölümün ne kadar hızlı sıradan gömü kurallarını bozduğunu gösteriyor.

Elvan

Derin Geçmiş'in sesi. Kazı raporlarını, makale dipnotlarını ve müze envanterlerini okuyup hikâyeye çeviriyor. Bir buluntuyu anlatırken kimin kazdığını da söylemeyi ilke sayar.