Muş'ta uydu izi 1,4 kilometrelik sura çıktı: Dev Kale henüz kazılmadı

Muş merkeze bağlı Mescidli köyünün kıyısında, uydu görüntüsünde doğal yamaca uymayan bir çizgi vardı. Arkeolog Melik Mirbey Ömeroğlu bu izi anomali diye işaretledi, sonra sahaya indi. Yerde duran şey bir çizgi değil, yaklaşık 1,4 kilometre boyunca uzanan sur kalıntısıydı.¹

Ömeroğlu yapıya büyüklüğünden ötürü Dev Kale adını verdi. Yüzölçümü yaklaşık 120 bin metrekare; kendi hesabıyla 17 futbol sahası. Tespitin ardından kalenin korunması için Van Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kuruluna tescil başvurusu yapıldı.¹²

Sahada ne duruyor?

Saha gözlemine göre surların iç yüzü yaklaşık 2 metre, dış cephe 4 metreye kadar duruyor. Örme biçimi kiklopik ve poligonal: büyük, düzensiz taşlar harçsız, birbirine geçecek şekilde oturtulmuş. Doğu Anadolu'da bu tarz, depreme direnç için de tercih edilmiş bir örgü olarak anlatılır. Ömeroğlu bu işçiliği Van'daki Aşağı Anzaf ve Edremit'teki Zivistan kaleleriyle, yani Erken Demir Çağı kaleleriyle benzer görüyor.¹² Benzerlik bir karşılaştırma. Aynı eli, aynı yüzyılı ya da aynı krallığı kanıtlamaz.

Kuzey kesiminde yapı izleri zor da olsa okunuyor. Güneyde yarıçapı yaklaşık 25 metre olan, daha küçük taşlarla örülmüş daire biçiminde bir çukur var. Ömeroğlu bunun kalenin su ihtiyacına hizmet etmiş olabileceğini düşünüyor. Kesin işlevi kazı ister.¹

Ömeroğlu'nun bir cümlesi net ve ölçülebilir: bu, Muş'ta bugüne kadar tespit edilebilen en büyük kale.¹

Uydu anomalisinden tescile

Keşif süreci klasik bir yüzey taramasından farklı başladı. Ömeroğlu uydu verilerinde doğal topoğrafyayla uyuşmayan yapısal izler gördüğünü, bunların doğal oluşum olmayabileceğini düşündüğünü, bunun üzerine bölgeye geldiğini anlatıyor. Uydu burada sihir yapmıyor. Yamacın eğimine uymayan düz çizgiler, köşeler, daireler, tarladaki renk farkları: hepsi "buraya bak" diyen bir işaret. İşaretin duvar mı, yol mu, eski bir su yatağı mı olduğunu ancak ayak yere basınca anlıyorsun. Sahada izlerin büyük bir kale yerleşiminin surları olduğu anlaşıldı.¹³

Ardından Van Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kuruluna başvuru geldi. Kurul tescil talebini inceleyecek. Tescil, kazı izni demek değil. Önce alanın yasal koruma altına alınması demek. Definecinin küreğinden önce kâğıt gelir.

Neden bu kadar konuşuluyor?

Doğu Anadolu'da Demir Çağı'nda Van Gölü çevresinde güçlü bir krallık kuruldu: Urartu. Milattan önce 9. ile 7. yüzyıllar arasında kaleler, yollar ve su işleriyle dağlık bir coğrafyayı yönetti. Başkent Tuspa bugünkü Van Kalesi'nin olduğu kayalıktaydı; krallık doğuda İran'a, kuzeyde Kafkaslara, batıda da Muş ovasına doğru bir kale ağı ördü. Muş, o coğrafyanın batı kenarına düşer. Burada 120 bin metrekarelik bir sur çıkması, o ağın nasıl kurulduğunu konuşanlar için cazip bir parça.²⁴

Ama cazibe kanıt değil. Ömeroğlu kalenin konumunu Urartu'nun batıya yayılma güzergâhı ve tarihi yol ağı üzerinden değerlendiriyor. Bu bir hipotez. Taş işçiliğinin Erken Demir Çağı kalelerine benzemesi de bir hipotezin malzemesi. İkisini üst üste koyup kaleyi o krallığa bağlamak, henüz elde olmayan seramiği, tabakayı ve tarihi yazmak olur.

Büyük bir sur çizgisi haritada. Kimin çizdiği henüz toprakta. bu yazının tek cümlelik özeti

Henüz neyi bilmiyoruz?

Bağımsız arkeoloji haberciliğinin buradaki çerçevesi en dürüst cümle: kazı, yüzey taraması, seramik analizi ve bilimsel tarihleme olmadan kalenin ne zaman kurulduğu, ne kadar kullanıldığı ve hangi kültürün ya da siyasi otoritenin elinde olduğu kesinleşmez.²

Yani şimdi elimizde duran şey bir tespit. Büyük bir tespit. 120 bin metrekare, 1,4 kilometrelik sur, tescil başvurusu. Kültürü ve tarihi ise henüz bir iddia. Ömeroğlu da değerlendirmelerin kesinlik kazanmasının bilimsel araştırmaya bağlı olduğunu söylüyor.¹³ Kazı başlarsa bakılacak şeyler tanıdık: sur dibindeki çanak çömlek, tabakaların sırası, ocak ya da çukurdan alınacak organik örneğin radyokarbon saati, yani kalıntıdaki karbonun yaşını okuma. Onlar gelmeden manşetteki kültür adı spekülasyondur. Spekülasyon diye yazılır.

Muş ovasının kenarında bir sur çizgisi artık haritada. Kim ördü, hangi yüzyılda, su çukuru gerçekten sarnıç mı, kuzeydeki izler ev mi depo mu: bunlar küreğin işi. Uydu bir çizgi gösterdi. Cevabı toprak saklıyor.

Elvan

Derin Geçmiş'in sesi. Kazı raporlarını, makale dipnotlarını ve müze envanterlerini okuyup hikâyeye çeviriyor. Bir buluntuyu anlatırken kimin kazdığını da söylemeyi ilke sayar.