Danimarkalı yazar Bodil Graae, 9 Nisan 1967'de Politiken gazetesinde "Børn skal have hundrede forældre" başlıklı bir yazı yayımladı: Çocukların yüz ebeveyni olmalı. Graae, yazısında birlikte yaşamayı denemek isteyenleri kendisine ulaşmaya çağırdı. Ardından düzenlediği tartışma toplantısına yüze yakın kişi geldi.12
Beş yıl sonra o kalabalıktan geriye birkaç aile kalmıştı. Hillerød'ün 3 kilometre güneyinde kurdukları Sættedammen'e 1972'de taşındılar.
- Çocuklar için kurulan ilk ortak yaşam sitesinde, kimsenin beklemediği bir alışkanlık günlük hayatın merkezine oturdu.
- Bu sitelerle komünleri ayıran şey, her evde bulunan tek bir odada başlıyor.
- 148 araştırmanın verisi, tek başına yaşamakla yalnızlık çekmek arasındaki farkı sayıyla gösteriyor.
- Ortak avlulu evlerde oturanların en sık yakındığı şey, onları birbirine bağlayan yakınlığın kendisinden çıkıyor.
Çocuklar için kuruldu, yemekte buluştu
İlk adımlar zor atıldı. Sættedammen'in kurucularından Morten Fangel, yerel gazeteye o yılları anlatırken 1967-68 toplantılarını hatırlıyor. Birbirini hiç tanımayan insanlar küçük gruplara ayrılmış; ortaklığın ne kadar olacağını, çocuklara kimin bakacağını, ortak yemek yenip yenmeyeceğini tartışmıştı. Katılımcılar teker teker çekildi. Geride kalan birkaç aile, fikri bırakmak için fazla iyi bulduklarını söyleyip devam etti.2
Mimarlar Theo Bjerg ve Palle Dyreborg, yaklaşık 3 hektarlık araziye 27 ev çizdi. Evler ortak bir çimenliği ve ortak evi halka gibi çevreliyor. Otopark dışarıda kalıyor, evlere yalnızca patikalar uzanıyor.3
Lund Üniversitesi'nden coğrafyacı Henrik Gutzon Larsen, Danimarka'daki ortak yaşamın tarihini anlattığı 2019 tarihli makalesinde Sættedammen'in bir sürprizini aktarıyor. Kurucular ortak hayatın çocukların etrafında döneceğini sanıyordu, bu rolü ortak yemekler üstlendi. Larsen'e göre ortak pişirilip birlikte yenen yemek, isteyenin evde yemesine de izin verilerek, zamanla Danimarka'daki bütün bu sitelerin alameti farikası oldu.1 Sættedammen'de bugün 27 evde yaklaşık 70 kişi yaşıyor; ortak evde akşam saat altıda yemek çıkıyor ve isteyen haftada dört akşama kadar orada yiyebiliyor.3
Komünden farkı mutfakta başlıyor
Sættedammen ilk yıllarında kendini "kollektiv", yani komün diye tanıtıyordu. Bugün kullanılan Danca "bofællesskab" kelimesi kayıtlara ilk kez 1971'de bir gazete ilanıyla girdi; ilan, "komüne benzer bir bofællesskab" kurmak isteyenleri arıyordu. Mimar Jan Gudmand-Høyer ise 1968'de yazdığı makalede aradığı düzeni ütopya ile modası geçmiş tek aile evi arasındaki "kayıp halka" diye tarif etmişti.1
Larsen'in aktardığına göre komünle bu sitelerin yolu tam burada ayrıldı. Komünde özel alanla ortak alan arasındaki sınır bulanıklaşabiliyordu. Ortak yaşam sitelerinde her hanenin kendine ait, mutfağı da dahil eksiksiz donatılmış bir evi var; ortak evdeki yemek bunun üstüne eklenen bir seçenek.1
Kopenhag'ın kuzeyindeki Birkerød'de 1981'de kurulan Trudeslund, bu düzenin kırk yılı aşmış bir örneği. Vandkunsten mimarlık ofisinin çizdiği 33 ev, iki dar sokak boyunca dizilip yamacın tepesindeki ortak eve çıkıyor. Ortak yemek Noel tatili dışında her akşam var. Mutfağa iki yetişkin giriyor, yanlarına bazen birkaç çocuk katılıyor ve yemeğe genellikle 30 ila 50 kişi oturuyor. On yaşını geçen herkes ayda yaklaşık bir kez yemek pişiriyor. Ayda bir toplanan ve iki saat kadar süren genel kurul, sitenin en yüksek karar organı.4
Tek başına yaşamak, yalnız kalmak
Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) Sosyal Bağlantı Komisyonu, 30 Haziran 2025'te yayımladığı raporda 2014-2023 verilerine dayanarak dünyada her altı kişiden birinin yalnızlık çektiğini yazdı. Raporun tahminine göre 2014-2019 arasında her yıl 871 bin ölüm yalnızlıkla ilişkiliydi, saatte yaklaşık 100 ölüm.5 MIT'deki deneylerde on saat yalnız bırakılan insanların beyni, sosyal sahnelere, aç bir insanın yemek fotoğraflarına verdiği tepkinin benzerini verdi.
Türkiye'de tek başına yaşayanların payı her yıl biraz daha büyüyor. TÜİK'in 12 Mayıs 2026'da yayımladığı İstatistiklerle Aile bültenine göre tek kişilik hanelerin oranı 2014'te yüzde 13,9 iken 2025'te yüzde 20,5'e çıktı. Gümüşhane'de bu oran yüzde 32,7'ye ulaşıyor, Batman'da yüzde 11,5'te kalıyor.6
Ev nüfusu tek başına bir şey söylemiyor, çünkü tek başına yaşamakla yalnızlık çekmek arasındaki fark sağlık verisinde de görülüyor. Brigham Young Üniversitesi'nden Julianne Holt-Lunstad ve ekibi 2010'da, toplam 308.849 kişiyi izleyen 148 araştırmanın sonuçlarını birlikte analiz etti. Güçlü sosyal bağları olanların izlem süresince hayatta kalma ihtimali yüzde 50 daha yüksek çıktı. Bağ en güçlü, kişinin ilişkilere ve topluluğa ne kadar karıştığını birden çok soruyla ölçen çalışmalarda göründü. Yalnızca "tek başına mı yaşıyor" diye bakan çalışmalarda fark istatistik olarak anlamlı değildi.7
- 6'da 1
- Dünyada 2014-2023 arasında yalnızlık çektiğini söyleyenlerin oranı.DSÖ Sosyal Bağlantı Komisyonu, 2025
- %20,5
- Türkiye'de 2025'te tek kişilik hanelerin toplam haneler içindeki payı; 2014'te yüzde 13,9'du.TÜİK, İstatistiklerle Aile 2025
- %50
- Güçlü sosyal bağları olanlarda, 148 araştırmanın ortak analizine göre hayatta kalma ihtimalindeki artış.Holt-Lunstad ve ark., PLOS Medicine, 2010
- %24
- ABD'deki beş yaşlı ortak yaşam sitesinde anket yapılan 86 kişiden yalnızlık çekenlerin oranı.Glass, Journal of Women & Aging, 2020
Ortak avlunun yetmediği yer
Ortak yaşamın yalnızlığa etkisini ölçen çalışmaların çoğu yaşlılar için kurulan sitelerde yapıldı. Kuzey Carolina Üniversitesi'nden Anne Glass, ABD'deki beş yaşlı ortak yaşam sitesinde 86 kişiyle anket yaptı. Katılımcıların yüzde 24'ü yalnızlık çekiyordu; oran ABD ortalamasının altındaydı ama küçümsenecek gibi değildi.8 Glass'ın 2022'de yayımlanan ikinci anketine 12 siteden 108 kişi katıldı ve yalnızlık oranı yüzde 19 çıktı. Pandemi sırasında katılımcıların yüzde 65'i her gün biriyle yüz yüze ya da uzaktan görüşmüştü.9
Bu sayılar bir neden-sonuç kanıtı sayılmaz. Ankete katılanların çoğu beyaz ve eğitimliydi, siteye de zaten topluluk aradığı için taşınmıştı. Komşusuyla kolay bağ kuran biri ortak yaşamı seçmeye de yatkın olabilir. Güney Kore'de yapılan bir çalışma bu açığın bir kısmını kapatıyor. Kırsaldaki yaşlı kadınlar için devletin desteklediği ortak evler pandemide kapanınca, daha önce bu evlerde kalan 82 kadındaki yalnızlık artışı, hep tek başına yaşamış 78 kadınınkinden belirgin biçimde küçük kaldı.10
Hollanda'da sekiz sitede 32 yaşlıyla görüşen Erasmus Üniversitesi ekibi madalyonun öbür yüzünü de kayda geçirdi. Sakinler birbirine alışveriş yapıyor, birbirini hastaneye götürüyor, binanın kapısını yabancıya açmıyordu. Aynı yakınlık dedikodu, küçük gruplara bölünme ve yeni gelenin dışlanması olarak da geri dönüyordu. Bir sitede çamaşırı dışarı asmanın bile kuralı vardı. Yardımın da sınırı çizilmişti: Hastaneye götüren komşu doktorun odasına girmiyor, vergi beyannamesine el atmıyordu. Görüşülenlerin yarısı zaman zaman yalnız hissettiğini söyledi. Araştırmacılara göre ortak yaşam, arkadaş çevresi eksikliğinden doğan yalnızlığı azaltıyor; yakın bir eşin ya da dostun yokluğundan doğan duygusal yalnızlığı ise sınırlı ölçüde hafifletiyor.11
Bu evlere kimin girebildiği de ayrı bir mesele. Danimarka'daki ilk siteler neredeyse tamamen ev sahipliğine dayanıyordu. Larsen, 1981'de çıkan kooperatif yasasının kapıyı genişlettiğini, yine de sakinlerin büyük kısmının orta sınıf kamu çalışanlarından oluştuğunu aktarıyor.1 Trudeslund'da evler bugün de serbestçe satılıyor ve alıcı, evle birlikte ortak evin 33'te birini de satın alıyor. Trudeslund sakinleri, ev almayı düşünenlere karar vermeden önce en az bir ortak akşam yemeğine katılmalarını öneriyor.4
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Larsen, H. G. (2019). "Three phases of Danish cohousing: tenure and the development of an alternative housing form". Housing Studies 34(8): 1349-1371. Graae'nin yazısı: "Børn skal have hundrede forældre", Politiken, 9 Nisan 1967, s. 49-50. doi.org/10.1080/02673037.2019.1569599 ↩
- Sjællandske Nyheder. "Verdens første bofællesskab fik en hård fødsel". Sættedammen kurucularından Morten Fangel'in anlatımıyla. sn.dk ↩
- Hillerød Leksikon, "Sættedammen"; Arkitekturbilleder, "Sættedammen" (Theo Bjerg, Palle Dyreborg, 1971-1973); Bofællesskab.dk, "Sættedammen" topluluk sayfası. hilleroedleksikon.dk ↩
- Boligfællesskabet Trudeslund. Topluluğun resmî sayfası: "Bofællesskabet Trudeslund", "Køb af hus i Trudeslund" ve "Spørgsmål – svar". trudeslund.dk ↩
- WHO Commission on Social Connection (30 Haziran 2025). "From loneliness to social connection: charting a path to healthier societies". Dünya Sağlık Örgütü. who.int ↩
- TÜİK (12 Mayıs 2026). "İstatistiklerle Aile, 2025". Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi sonuçları; ayrıca TÜİK, İstatistiklerle Türkiye 2025, Tablo 1.10. veriportali.tuik.gov.tr ↩
- Holt-Lunstad, J., Smith, T. B., Layton, J. B. (2010). "Social relationships and mortality risk: a meta-analytic review". PLOS Medicine 7(7): e1000316. doi.org/10.1371/journal.pmed.1000316 ↩
- Glass, A. P. (2020). "Sense of community, loneliness, and satisfaction in five elder cohousing neighborhoods". Journal of Women & Aging 32(1): 3-27. doi.org/10.1080/08952841.2019.1681888 ↩
- Glass, A. P., Norris, H. (2022). "Finding community in elder cohousing: before and during COVID-19". Journal of Aging and Environment 37(4): 403-420. doi.org/10.1080/26892618.2022.2103869 ↩
- Park, S., Park, S., Lee, H. (2025). "Senior cohousing as a protective factor against loneliness: a comparative study of rural older women in Korea during COVID-19". Housing and Society 53(2): 156-176. doi.org/10.1080/08882746.2025.2587353 ↩
- Rusinovic, K., van Bochove, M., van de Sande, J. (2019). "Senior co-housing in the Netherlands: benefits and drawbacks for its residents". International Journal of Environmental Research and Public Health 16(19): 3776. doi.org/10.3390/ijerph16193776 ↩
Kapak: Trudeslund ortak yaşam sitesi, Birkerød, Danimarka (Tegnestuen Vandkunsten, 1979-1981). Fotoğraf: seier+seier, Flickr, Wikimedia Commons üzerinden, CC BY 2.0.
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
