1674'te Londra'da Elisha Coles adlı bir okul öğretmeni, çocuklar ve yabancılar için bir imla kitabı yayımladı. On iki yıllık öğretmenliğin ardından koyduğu kural tek cümleydi: her kelime nasıl okunacaksa öyle yazılmalı.1 Kitaptaki ses listelerinde knit ile nit, knell ile Nell kafiyeli sayılıyor ama aynı okunmuyor.2
Demek ki o yıllarda Londra'da knit, nit'ten bir sesle ayrılıyordu. Bugün ikisi aynı okunuyor; knight ile night, knot ile not da öyle. Türkçe de kelimeyi bu hâliyle aldı ve TDK'nin kaynağını İngilizce knock out diye gösterdiği nakavt'ın başına k koymadı.3 İngilizcede ses sonraki yaklaşık seksen yılda düştü, harf ise Coles'tan çok önce kâğıda basılmıştı.
- Şövalye kelimesinin Eski İngilizcede nasıl yazıldığını ve ilk anlamının ne kadar mütevazı olduğunu anlattık.
- k harfinin oraya, sesi daha açık göstersin diye konduğunu yazdık.
- Telaffuz kitaplarının k sesinin sönüşünü hangi ara seslerle kaydettiğini sıraladık.
- k sesinin bugün hâlâ duyulduğu İskoç adalarını ve oradaki tuhaf bir kelimeyi ekledik.
Cniht bir uşaktı
Şövalye kelimesi Eski İngilizcede cniht diye yazılıyordu ve ilk anlamı oğlan, genç, hizmetkârdı. Almancada aynı kökten gelen Knecht bugün de uşak demek. Kelime 1100 civarında bir efendinin silahlı adamı anlamına kaydı, bir soyluluk unvanı olması ise 16. yüzyılı buldu.4
Baştaki c, k sesiydi ve açıkça söyleniyordu. Norman fethinden sonra yazıcılar, Fransızcada sesi değişmekte olan c harfiyle karışmasın diye bu sesi k ile yazmaya başladı. k, 13. yüzyıldan itibaren İngilizce yazıda yaygınlaştı.4 Yani bugün okunmayan harf, ilk konduğunda sesi daha açık göstermek için oradaydı. Knife'ın yolu biraz farklı: geç Eski İngilizcede cnif olarak geçen kelime büyük ihtimalle Eski İskandinavca knífr'den alındı.5 İsveççe ve Norveççede bıçak bugün de kniv ve k okunuyor.
Knight bir ses daha kaybetti. Ortadaki gh, Almanca Knecht'teki ch gibi gırtlaktan gelen bir sesi gösteriyordu ve standart İngilizce bu sesi 1600 civarına kadar korudu.6
Matbaa yazımı erken dondurdu
William Caxton 1476'da Westminster'da bir baskı atölyesi kurdu ve İngilizce kitap basmaya başladı. Oxford İngilizce Sözlüğü'nün yazım tarihine göre İngilizce yazım 1475 ile 1630 arasında yavaş yavaş düzene girdi. Matbaa kelimeleri geç Orta İngilizce biçimleriyle kalıba dökerken telaffuz da birçok yönden değişiyordu.6 kn ile başlayan kelimeler o kalıba sesleri henüz yerindeyken girdi.
Basıldığı gün knight doğru yazılmıştı. Telaffuz kitaplarını tek tek tarayan dil tarihçisi E. J. Dobson'a göre 16. yüzyılın bütün, 17. yüzyılın ise çoğu yazarı kn'yi tam okuyor.2
Önce hn, sonra tn, en sonunda n
Dobson'un kayıtları değişimin 1650'lerde başladığını gösteriyor.2 Ses bir anda düşmedi. 1643 ile 1725 arasında yazılan telaffuz kitapları aynı kn için farklı şeyler duydu. Christopher Cooper 1685'te, Lediard 1725'te hn yazdı. İngilizceyi Almanca konuşanlara öğreten Ludwick ile Arnold tn ve dn verdi, bir kısım yazar da doğrudan n dedi.7 hn, k'nin yerinde hafif bir nefes kaldığını anlatıyor. tn'de ise dil, k'deki gibi ağzın gerisine dayanmıyor, dişlerin arkasında kapanıyor.
Neden düştüğü bilinmiyor. Oxford'un etimoloji yazarı Anatoly Liberman 2025'te, İngiliz dili tarihinin en iyi kitaplarının bu değişimi ayrıntısıyla anlattığını ama nedeni konusunda sessiz kaldığını yazdı. Frizce, Felemenkçe ve İskandinav dilleri kn'yi korudu; Liberman benzer bir değişimi yalnızca bazı Bavyera ağızlarında buluyor. Kendi önerisi, kn ile başlayan kelimelerin çoğunun vurguyla söylenen, ses taklidine yakın kelimeler olması ve k'nin bu vurgunun altında aşınması. Bunu da kanıtlanmış bir açıklama diye değil, okurlarına sorduğu bir tahmin olarak sunuyor.8
Oxford İngilizce Sözlüğü'ne göre yalın n söyleyişi 1750'ye doğru standart İngilizcede yerleşmişti.2 Beş yıl sonra Samuel Johnson sözlüğünün K maddesine, k'nin bugünkü telaffuzda n'den önce okunmadığını yazdı ve örnek olarak knife, knee, knell'i verdi.9 Harfi kelimelerden çıkarmadı. Coles'un okunduğu gibi yazma kuralı kn'ye hiç uygulanmadı.
Shetland'da k hâlâ duyuluyor
Ses İngiltere'nin tamamında ve İskoçya'nın büyük kısmında 1800'e kadar düştü, en kuzeyde daha uzun yaşadı.2 Alexander Ellis'in 1889'da yayımlanan İngiliz ağızları derlemesi, İngiltere'de kn'yi hâlâ ayıran birkaç yer buldu. Bu yerlerde k'nin yerinde ötümsüz, yani fısıltıya yakın bir n vardı; Cumbria'daki Langwathby köyünde ise tn.10 1836'da Gentleman's Magazine'de çıkan bir Shetland derlemesi, bıçak ve diz için tnyfe ve tnee yazımlarını kaydetmiş.11
Shetland ve Orkney'de bugün de yaşlı konuşurların çoğu knee'yi, düğüm anlamındaki knot'u ve tepecik anlamındaki knowe'u k ile söylüyor.12 Shetland'da adalılarla standart İngilizce konuşmaya knapping deniyor, hoş karşılanmıyor ve kelime k ile söyleniyor.13 Edinburgh Üniversitesi'nden Warren Maguire'ın hazırladığı Ellis Atlası'na göre, 1986'da yayımlanan İskoçya Dil Atlası'nın üçüncü cildi kn sesini Shetland, Orkney, Caithness, Aberdeenshire ve Angus dahil on kontlukta ve Fife'taki bir köyde kaydetti.10
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Elisha Coles (1674). The Compleat English Schoolmaster, or the Most Natural and Easie Method of Spelling English. Londra: Peter Parker. Okura önsöz. Metin: Lexicons of Early Modern English, Toronto Üniversitesi. leme.library.utoronto.ca ↩
- Daniel Schreier (2005). "#CCV- > KV-: Corpus-based Evidence of Historical Change in English Phonotactics". International Journal of English Studies 5(1), 77-99. E. J. Dobson (1968), English Pronunciation 1500-1700, Oxford, s. 976-979 ve OED aktarımlarıyla. revistas.um.es ↩
- Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük, "nakavt" maddesi. sozluk.gov.tr ↩
- Online Etymology Dictionary, "knight" ve "kn-" maddeleri. etymonline.com/word/knight, etymonline.com/word/kn- ↩
- Online Etymology Dictionary, "knife" maddesi. etymonline.com ↩
- Oxford English Dictionary. "Early modern English: grammar, pronunciation, and spelling". oed.com ↩
- M. Deruelle (1924). "Kn- in the beginning of words in English". Revue belge de philologie et d'histoire 3(3), Chronique, s. 669-670. persee.fr. Ayrıca Helge Kökeritz (1945), "The Reduction of Initial kn and gn in English", Language 21(2), 77-86, DOI: 10.2307/409720 ↩
- Anatoly Liberman (16 Temmuz 2025). "An etymological knockout". OUPblog, Oxford University Press. blog.oup.com ↩
- Samuel Johnson (1755). A Dictionary of the English Language. Londra. "K" maddesi: "K is silent in the present pronunciation before n: as, knife, knee, knell." ↩
- Warren Maguire. "Survival of the distinction between kn- and n-". An Atlas of Alexander J. Ellis's The Existing Phonology of English Dialects, Edinburgh Üniversitesi. A. J. Ellis (1889) ve The Linguistic Atlas of Scotland, 3. cilt (1986) verileriyle. lel.ed.ac.uk ↩
- Dictionaries of the Scots Language, Scottish National Dictionary, "K" maddesi, 3. ve 5. bölümler. dsl.ac.uk ↩
- Scots Online. "Shetland Scots" ve "Orkney Scots" ses bilgisi sayfaları. scots-online.org ↩
- Klaske van Leyden (2004). Prosodic Characteristics of Orkney and Shetland Dialects. Doktora tezi, Leiden Üniversitesi, LOT 92. Gunnel Melchers (1985) aktarımıyla. lotpublications.nl ↩
Kapak: Geoffrey Chaucer, Canterbury Tales, William Caxton baskısı, Westminster 1477, bir sayfa (knoweth, knowe satırları). Kamu malı, Wikimedia Commons.
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
