Kimsenin balık atmadığı gölete balık nereden gelir?

Önce sıkıcı şüphelileri eleyelim, çünkü çoğu vakada cevap onlar. Bir: insan. Gölet sahibinin haberi olmadan komşunun torunu kovayla sazan bırakmış olabilir; balıkçılar, avcılar ve "şuraya balık olsa ne güzel olur" diyen herkes bu işin bir numaralı taşıyıcısıdır. İki: su. Kuvvetli bir yağmurda dereler taşar, tarlalar göle döner ve normalde bağlantısız görünen iki su birikintisi birkaç saatliğine birleşir; balıklar bu geçici köprüden yürür gibi geçer. Ama diyelim ki ikisi de olmadı. Gölet gerçekten yalıtılmış. Balıklar yine geliyor. İşte bilmece burada başlıyor.¹

Darwin'in tüy hipotezi

En eski açıklama su kuşlarına işaret eder ve Darwin'e kadar uzanır: balık yumurtaları yapışkandır; sazlıkta yumurtlanmış bir kütle, oradan havalanan ördeğin tüyüne, ayağına, gagasındaki çamura tutunabilir ve bir sonraki gölete taşınabilir. Kulağa çok makul geliyor. Tek sorun: bu yolculuğun gerçekleştiğine dair sağlam kanıt, aradan geçen 150 yılda bir türlü bulunamadı. Balık yumurtası su dışında hızla kurur; ördeğin uçuşu boyunca nemli kalıp hedef gölete canlı varması, imkânsız değilse de nadir bir şans gerektirir.¹ Hipotez defterde "güzel ama kanıtsız" olarak bekliyordu. Ta ki birileri soruyu tersten sorana kadar: yumurta ördeğin dışında değil de içinde yolculuk ediyorsa?

Sekiz ördek, sekiz bin yumurta

2020'de Macar Ekoloji Araştırma Merkezi'nden Orsolya Vincze ve ekibi, kimsenin pek denemediği şeyi denedi: sekiz yaban ördeğine, ikişer partiden toplam sekiz bin civarında döllenmiş sazan yumurtası yedirdiler ve sonraki saatlerde dışkılarını didik didik incelediler. Ördek sindirim sistemi bir balık yumurtası için cehennemdir: taşlıkta öğütülür, mide asidinde yıkanırsın. Nitekim yumurtaların neredeyse tamamı yok oldu. Neredeyse: 18 yumurta sapasağlam çıktı, 12'sinin içinde embriyo hâlâ kıpırdıyordu ve bunların üçü akvaryumda yumurtadan çıkıp yüzmeye başladı.²

Oran küçük görünüyor: binde iki. Ama doğanın matematiği bu oranı deve çevirir. Tek bir sazan, tek seferde yüz binlerce yumurta bırakır. Bir gölde yüzlerce ördek beslenir ve göç mevsiminde bu kuşlar günde onlarca, bazen yüzlerce kilometre uçar. Deneydeki yumurtaların çoğu ilk bir saat içinde dışarı çıktı; bir tanesi ise dört saatten fazla dayandı. Dört saat, bir ördeği başka bir vadiye, başka bir su havzasına taşımaya yeter.³ Binde ikilik şans, milyonlarca biletle oynanınca her yıl bir yerlerde kazanır.

Gölete balığı kimse atmamıştı. Balık, gökyüzünden geldi; bir ördeğin karnında, kendi cehenneminden sağ çıkarak. bilmecenin cevabı

Doğa boş su bırakmaz

Dürüst olalım: laboratuvar kanıtı, doğada da böyle olduğunun kesin ispatı değil henüz. Araştırmacılar bunu açıkça söylüyor; yabani ördek dışkısından yumurtadan çıkmış bir yavru yakalamak, samanlıkta iğne aramaya benziyor. Ama parçalar artık yerine oturuyor: killifish denen türlerin kurağa dayanıklı yumurtalarının kuğu bağırsağından sağ çıktığı daha önce gösterilmişti; sazan deneyi, sıradan ve yumuşak kabuklu yumurtaların bile bu yolculuğu başarabildiğini kanıtladı.²

Bu keşfin bir de gölgeli tarafı var. Deneyde kullanılan sazan türleri, dünyanın yarısında sulara sonradan sokulmuş istilacı balıklar. Ördekler fark gözetmez; nadir bir yerli türü de taşır, göletleri ele geçiren istilacıyı da. Yani gökyüzü, iyi haberle kötü haberi aynı zarfla gönderir. Yine de hikâyenin insana bıraktığı duygu değişmiyor: bir kepçeyle kazdığın çukura doğa üç yazda balık gönderiyorsa, boşluk dediğin şey doğanın gözünde sadece henüz doldurulmamış bir davetiyedir.