22 Temmuz 2013 sabahı Maine'deki Penobscot Nehri'nin kıyısında üç yüzü aşkın kişi toplanmıştı. Tören, Penobscot Ulusu'nun davullarıyla açıldı. Saat on biri biraz geçe iki kepçe Veazie Barajı'nın beton gövdesinde bir gedik açtı ve nehrin bir kısmı baraj gövdesinin içinden akmaya başladı.1

Bir yıl önce, 2012 baharında, bu barajın balık geçidinden yalnızca 54 nehir ringası geçmişti. Bazı tarihsel tahminlere göre aynı nehre bir zamanlar her yıl 20 milyona kadar ringa çıkıyordu.2 2025'te bir üstteki Milford Barajı'nın balık asansöründe 5.927.002 ringa sayıldı.3

Bu yazıda neler var?

Elli dört balıktan altı milyona

Barajların yıkılması bir pazarlıkla mümkün oldu. Elektrik şirketleri, devlet kurumları, Penobscot Ulusu ve yedi doğa koruma derneği 2004'te bir uzlaşmaya vardı. Kurulan Penobscot Nehri Restorasyon Vakfı, 2010'da Veazie, Great Works ve Howland barajlarını 24 milyon dolara satın aldı. Bu paranın ve iki yıkımın masrafının yaklaşık 21 milyon dolarını ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi (NOAA) karşıladı. Karşılığında elektrik şirketleri nehrin yukarısındaki dört barajda üretimi artırma izni aldı, böylece havzanın toplam üretimi düşmeyecekti.4

Great Works'ün yıkımı Haziran 2012'de başladı, Veazie bir yıl sonra yarıldı. Yaklaşık 6 ve 10 metre yüksekliğindeki bu iki duvar kalkınca denizden gelen balığın önündeki ilk engel, yeni bir balık asansörüyle donatılan Milford Barajı oldu.5 NOAA'ya göre bu işler ana yatakta 16 kilometreye yakın bir bölümü doğrudan açtı ve balığın yaklaşık 1.600 kilometrelik akarsu ağına geçişini kolaylaştırdı.6

İlk bahar sayılar kıpırdadı. 2014'te Milford asansöründen 180 binden fazla ringa, 800'ü aşkın Amerikan tirsi ve 255 Atlantik somonu geçti.4 Barajlardan önceki 30 yılda nehrin bu kesiminde toplam 20'den az tirsi görülmüştü; 2015'te sayı 1.800'ü aştı.7 Ringa 2023'te 5,49 milyona ulaştı.

Çubuk grafik: Milford balık asansöründen geçen nehir ringası 2014'te 187.438, 2015'te 589.645, 2018'de 2,18 milyon, 2023'te 5,49 milyon, 2025'te 5,93 milyon
2012'de Veazie'nin balık geçidinde 54 ringa sayılmıştı. 2025'te Milford asansöründen geçen ringa sayısı, yıkımdan sonraki ilk baharın 32 katı. Kaynak: Maine Deniz Kaynakları Dairesi (geçici veri); NOAA Fisheries, 2015. Damga: kafa1milyon.com

Göller 1850'de kapanmıştı

Nehir ringası denizde büyür, yumurtlamak için ilkbaharda doğduğu göle ya da yavaş akan dereye döner. Boyu 30 santimetreyi pek geçmez ve somon gibi şelaleye atlayamaz. Bir iki metrelik eski bir değirmen seti bile önünü kesmeye yeter.

Siyah zemin üzerinde gümüş renkli, iri gözlü, ince gövdeli bir nehir ringası
Nehir ringası (Alosa pseudoharengus). Penobscot sayımlarında bu türle yakın akrabası blueback ringası tek kalemde toplanıyor. Fotoğraf: Robert Aguilar, Smithsonian Çevre Araştırmaları Merkezi, CC BY 2.0

Stony Brook Üniversitesi'nden Carolyn Hall ve arkadaşları Maine'deki 1.356 barajı yapım tarihleriyle bir veri tabanına döktü. Eyaletteki ilk baraj 1634'te kurulmuştu. 1850'ye gelindiğinde ringanın yumurtlayabileceği 892 kilometrekarelik göl alanının yüzde 5'inden azına, derelerin ise yüzde 20'sine ulaşılabiliyordu. 1860'ta yol neredeyse tamamen kapanmıştı. Penobscot'un gelgit sınırına geçit vermeyen ilk baraj 1835'te, komşu Kennebec'inkine 1837'de Edwards Barajı kuruldu.8

Edwards Barajı 160 yıl sonra tarihe başka bir sebeple geçti. ABD Federal Enerji Düzenleme Komisyonu (FERC) 25 Kasım 1997'de, sahibi işletmeyi sürdürmek isterken bir hidroelektrik barajın kaldırılmasına ilk kez karar verdi. Gerekçe denizden nehre çıkan balıklardı.9 Baraj 1999'da söküldü. Kennebec'in kolu Sebasticook'taki Fort Halifax Barajı da kıyıdaki arazi sahiplerinin beş yıl süren davalarından sonra 17 Temmuz 2008'de yarıldı.10 Sebasticook'un yukarısındaki Benton Falls Barajı'nın asansöründe 2025'te 9.039.251 ringa sayıldı. Bu, Maine'in o yılki sayım tablosundaki en yüksek rakam.3

Bilim yazıları e-postana gelsin mi?
Haftada bir, böyle yazıları tek e-postada gönderiyoruz. Reklam yok, istediğin an tek tıkla ayrılırsın.

Somon aynı hızla dönmedi

Milford asansöründe sayılan Atlantik somonu ringa kadar artmadı. Sayı 2015'te 725'ti, 2023'te 1.557'ye çıktı, 2025'in geçici sayımında 643'e indi.3 1800'lerde yalnızca Penobscot'a her yıl tahminen 100 bin yetişkin somon dönüyordu.11

Penobscot Nehri'nde huş kabuğundan yapılmış bir kanoyla kürek çeken bir adam; arkada kırmızı tuğla fabrika binası ve barajı yıkan iki kepçe
Penobscot Ulusu'ndan Joseph Dana, Veazie Barajı yarılırken huş kabuğu kanosuyla nehirde, 22 Temmuz 2013. Fotoğraf: Meagan Racey, ABD Balık ve Yaban Hayatı Servisi, CC BY 2.0

NOAA, Maine körfezindeki yabani somon topluluğunu 2000'den beri nesli tehlikede listesinde tutuyor ve iyileşmenin önündeki başlıca engeller arasında barajların yanında okyanusta hayatta kalmayı sayıyor. Kurumun verilerine göre son 25 yılda daha fazla somon, yumurtlamaya dönemeden denizde ölüyor. Avcılar, açlık, hastalık ve değişen okyanus koşulları bunda rol oynuyor; sebeplerin tamamı bilinmiyor.12 Ringa için asıl darboğaz göllere giden yolun kapalı olmasıydı. Yol açılınca sayı on yıl içinde katlandı.

Penobscot'taki yıkım nehre çamur da boşaltmadı. NOAA'dan Mathias Collins ve arkadaşlarının ölçümlerine göre iki baraj gölünün tabanının yüzde 95'ten fazlası ana kaya, kaya bloğu ve çakıldı. 2009 ile 2015 arasında tekrarlanan kesit ölçümlerinde yatağın şekli ve yüksekliği çoğu yerde ölçüm hatası sınırında değişti.5

Rakamlarla
54
Veazie Barajı'nın balık geçidinde 2012'de sayılan nehir ringası.The New York Times, 2013
5.927.002
Milford balık asansöründen 2025'te geçen nehir ringası.Maine Deniz Kaynakları Dairesi, 2025
2.350
ABD'de 1912-2025 arasında kayda geçen baraj yıkımı.American Rivers, 2026
603
Avrupa'da 2025'te kaldırılan nehir engeli; yüzde 78'i 2 metreden alçaktı.Dam Removal Europe, 2026

Klamath'tan İsveç'e

ABD'nin batısında ölçek çok daha büyük. Kaliforniya ile Oregon sınırındaki Klamath Nehri'nde dört hidroelektrik barajı söküldü ve Kaliforniya'daki son engel 26 Eylül 2024'te kalktı. On dokuz gün sonra, eski Iron Gate Barajı'nın yaklaşık 7 kilometre yukarısındaki Jenny Deresi'nde yumurtlayan kral somonları görüldü. 1961'den beri bu kollara denizden balık çıkmamıştı.13 California Trout'un baraj alanının hemen altına kurduğu sonar, 1 Ekim ile 24 Aralık 2024 arasında 7.742 kral somonunun yukarı geçtiğini hesapladı.14

Yıkımların çoğu ise küçük. American Rivers'ın kayıtlarına göre ABD'de 2025'te 30 eyalette 100 baraj kaldırıldı ve 7.800 kilometreden fazla nehir yeniden birbirine bağlandı. Gerekçe olarak 59 projede ekoloji, 37'sinde çürüme ya da yıkılma riski gösterildi. Ülkede hâlâ yarım milyondan fazla baraj var.15 Avrupa'da Barbara Belletti ve arkadaşlarının 2020'de Nature'da yayımladığı envanter 36 ülkede en az 1,2 milyon nehir engeli saydı; bunların yüzde 68'i 2 metreden alçaktı. Ekibin yürüyerek taradığı 2.715 kilometrelik derelerde bulunan engellerin yüzde 61'i resmi kayıtlarda yoktu.16 Dam Removal Europe'un raporuna göre 2025'te 21 ülkede en az 603 engel kaldırıldı. Yarısı yol altındaki menfezlerdi, yüzde 31'i bentti. Listenin başında 173 engelle İsveç var.17

Somonun Penobscot'ta ringanın izinden gidip gitmeyeceği henüz bilinmiyor. NOAA'nın yıkımdan önce başlattığı dokuz saha çalışmalık izleme programı 2027'ye kadar sürecek ve verileri herkese açık arşivleniyor.18

Dipnotlar ve Kaynaklar

  1. ABD Balık ve Yaban Hayatı Servisi, Kuzeydoğu Bölgesi (2013). "Veazie Dam Removal" fotoğraf seti ve açıklamaları, 22 Temmuz 2013. commons.wikimedia.org ↩
  2. The New York Times (26 Temmuz 2013). "Hopes for a Fish Revival as a Dam Is Demolished". nytimes.com ↩
  3. Maine Department of Marine Resources (2025). Historical Trap Counts for Fish Returns to Maine by River, 2015-2025 (geçici veri). maine.gov ↩
  4. NOAA Fisheries Greater Atlantic Region (29 Nisan 2015). "Penobscot River: Un-Build It and They Will Come". greateratlantic.fisheries.noaa.gov ↩
  5. Mathias J. Collins, Alice R. Kelley, Pamela J. Lombard. "River channel response to dam removals on the lower Penobscot River, Maine, USA". NOAA Institutional Repository, noaa:26999. repository.library.noaa.gov ↩
  6. NOAA Fisheries. "Restoring Habitat for Migratory Fish: A Look Back at the Recovery Act, Part 2". fisheries.noaa.gov ↩
  7. Natural Resources Council of Maine (2015). "Two Years After Dams' Removal, Penobscot River Flourishes". nrcm.org ↩
  8. Carolyn J. Hall, Adrian Jordaan, Michael G. Frisk (2011). "The historic influence of dams on diadromous fish habitat with a focus on river herring and hydrologic longitudinal connectivity". Landscape Ecology 26: 95-107. doi:10.1007/s10980-010-9539-1 ↩
  9. International Water Power & Dam Construction (12 Ocak 1998). "FERC orders removal of Edwards Dam in US"; The Washington Post (26 Kasım 1997). "U.S. Orders Maine Dam Destroyed". waterpowermagazine.com ↩
  10. Natural Resources Council of Maine (17 Temmuz 2008). "Fort Halifax Dam Removed to Open Fish Passage in Sebasticook". nrcm.org ↩
  11. NOAA Fisheries (2019). "Agencies Release Final Recovery Plan for Gulf of Maine Population of Atlantic Salmon". fisheries.noaa.gov ↩
  12. NOAA Fisheries. "Atlantic Salmon (Protected): In the Spotlight", bölüm "Threats". fisheries.noaa.gov ↩
  13. California Department of Fish and Wildlife (18 Ekim 2024). "Klamath River Chinook Salmon Reoccupying Historic Habitat, Spawning Above Former Dam Locations". wildlife.ca.gov ↩
  14. California Trout (2026). Klamath Iron Gate SONAR Project: Estimated Salmonid Abundance Above Prior Limits of Anadromy, 2024 raporu. caltrout.org ↩
  15. American Rivers (2026). 2025 State of Dam Removals in the U.S. americanrivers.org ↩
  16. Barbara Belletti vd. (2020). "More than one million barriers fragment Europe's rivers". Nature 588: 436-441. doi:10.1038/s41586-020-3005-2 ↩
  17. Dam Removal Europe (2026). Progress 2025, yıllık rapor. damremoval.eu ↩
  18. NOAA Northeast Fisheries Science Center. "Penobscot River Restoration Project (PRRP) Ecological Monitoring Data". apps-nefsc.fisheries.noaa.gov ↩
  19. Görseller: Kapak, Veazie Barajı yarılırken, 22 Temmuz 2013; kano fotoğrafı Meagan Racey. İkisi de ABD Balık ve Yaban Hayatı Servisi Kuzeydoğu Bölgesi, CC BY 2.0. commons.wikimedia.org. Nehir ringası: Robert Aguilar, Smithsonian Environmental Research Center, CC BY 2.0. commons.wikimedia.org ↩
Kategoriler ve Etiketler
Bilim baraj nehir balık göçü ekoloji somon doğa koruma
Bu yazıyı paylaş
kafa1milyon

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.