2008'de Arizona'daki bir otelde konuklara iki farklı kart bırakıldı. Birinde havluları tekrar kullanmanın çevre dostu olduğu yazıyordu. Öbüründe aynı cümle vardı, altına da "oteldeki konukların yüzde 75'i bunu yaptı" notu eklendi. İkinci kartı görenlerin odasında kullanılan havlu sayısı belirgin biçimde azaldı.1 Bu kısa deney, "çoğu insan böyle yapıyor" bilgisinin davranışı itebileceği fikrini kamu sağlığına da taşıdı.
İngiltere'de Ulusal Sağlık Sistemi zaman zaman tarama çağrılarında kaç kişinin geldiğini, antibiyotik reçetelerinde hekimin ortalamanın üstünde olup olmadığını ya da üniversite öğrencilerinin ne kadarının sebze yediğini hatırlatıyor. Mesajlar ucuz, ölçeklenebilir; bu yüzden yirmi yıldır sık kullanılıyor.
- 89 denemede kaç farklı sağlık davranışı hedeflendi?
- İlk birleştirmede çıkan küçük etki neden düzeltme sonrası kayboldu?
- Mektup mu, uygulama bildirimi mi daha iyi sonuç verdi?
- Türkiye'de benzer mesajlar için bu tablo ne anlama geliyor?
Ön kayıtlı derlemenin çerçevesi
Trisevgeni Papakonstantinou'nun önderliğindeki ekip, analiz planını veri toplamadan önce kayda geçirdi. Gelişmiş ülkelerde 16 yaş üstü yetişkinlere ve sağlık çalışanlarına giden sosyal norm mesajlarını içeren rastgele denemeleri aradı. Mayıs 2021, Haziran 2022 ve Nisan 2024'te tekrarlanan taramalar 110 makaleye ulaştı; istatistiksel birleştirmeye 60 makaleden 89 ayrı deneme girdi. Toplam katılımcı sayısı 85 bin 759.2 Sonuçlar 22 Eylül 2025'te Nature Human Behaviour dergisinde açık erişimle yayımlandı.
Denemelerin 22'si beslenmeyi, 12'si tarama çağrısını, 10'u aşıyı, 10'u alkol tüketimini, 10'u reçete davranışını ve 9'u fiziksel hareketi hedefledi. Kalanlar el hijyeni, randevuya gelme ve benzeri alanlardaydı. 47 çalışma genel nüfusla, 23'ü üniversite öğrencisiyle, 13'ü sağlık çalışanıyla yürütüldü.
Mesaj türleri
Yazarlar mesajları üç ana türe ayırdı. Sosyal kanıt cümlesi doğrudan çoğunluğu söyler: "Altı milyon kişi sağlık kontrolüne gitti." Karşılaştırma mesajı kişiyi grupla yan yana koyar: "İngiltere'deki muayenelerin çoğu antibiyotik reçetesini düşürdü; sizinki yüzde 4'ten fazla artırdı." Yönerge normu ise "çoğu öğrenci günde beş porsiyon sebze yemelisiniz diye düşünüyor" gibi neyin uygun sayıldığını aktarır.2
Teslimat biçimi de dağılıyordu. 29 deneme basılı mektup ya da broşürle, 33'ü uygulama ya da web ekranıyla, 10'u e-posta veya SMS ile gitti. Yedi deneme afiş kullandı. Mesajın ulaştığı kanalın davranışı tek başına değiştirdiğine dair kalıcı bir kanıt çıkmadı.
İlk birleştirme ve düzeltme
Rastgele etkiler modeliyle yapılan ilk birleştirmede sosyal norm mesajlarının sağlık davranışına küçük ama istatistiksel olarak anlamlı bir katkısı çıktı. Etki büyüklüğü Cohen'in d ölçütünde 0,14'tü; güven aralığı 0,09 ile 0,19 arasındaydı. Psikolojide 0,2'nin altındaki değerler genelde küçük sayılır. Yani etki vardı ama gözle seçilecek kadar büyük değildi.2
Ekip sonra yayın yanlılığını hesaba katmak için sağlam bir Bayes birleştirmesi kullandı. Literatürde pozitif sonuçların daha kolay yayımlandığı biliniyor; düşük etki gösteren küçük çalışmalar çekmecede kalabiliyor. Düzeltme sonrası birleşik etki 0,01'e indi ve güven aralığı sıfırı içeriyordu. Yazarlar yayın yanlılığına dair çok güçlü kanıt bulduklarını raporladı. Moderatör analizlerinde mesaj türü, iletim biçimi, hedef davranış ya da hedef kitle için düzeltme sonrası ayrışan bir sonuç kalmadı.2
- 89
- Gelişmiş ülkelerde sosyal norm mesajı içeren rastgele deneme sayısı.Papakonstantinou ve ark., Nature Human Behaviour, 2025
- 85.759
- Bu denemelerdeki toplam katılımcı.Papakonstantinou ve ark., Nature Human Behaviour, 2025
- 0,14 → 0,01
- İlk birleşik etki büyüklüğü ile yayın yanlılığı düzeltmesi sonrası değer (Cohen's d).Papakonstantinou ve ark., Nature Human Behaviour, 2025
- 22
- Beslenme davranışını hedefleyen deneme sayısı; listede en kalabalık grup.Papakonstantinou ve ark., Nature Human Behaviour, 2025
Ne ölçülmedi, ne söylenebilir
Derlemenin sınırı açık. Çoğu denemede mesajın kişinin gerçekten norm algısını değiştirip değiştirmediği ölçülmedi; manipülasyon kontrolü her yerde yoktu. Hedef davranışlar birbirinden çok farklıydı, bu yüzden tek bir ortalama dikkatli okunmalı. Tüm örneklem gelişmiş ülkelerden geliyor; Birleşik Krallık kamu sağlığı bağlamında planlanan sorular bu yüzden ön planda. Sonuçların Türkiye'deki SMS hatırlatmalarına veya aile hekimi çağrılarına birebir aktarılıp aktarılamayacağı bu veri setinden çıkmaz.
Yazarlar tablonun kamu sağlığında alternatif yöntemlere bakılması gerektiğini yazıyor. Parasal teşvik, randevu kolaylaştırma, kişiye özel geri bildirim ya da klinik takip gibi müdahaleler bu derlemenin dışında kaldı. Otel havlu kartı gibi tek saha deneyleri hâlâ işe yarayabilir; bu çalışma onları çürütmez, sadece geniş ölçekli sağlık mesajları için birleşik tabloyu sertleştirir.
Siteye daha önce giren yazılar sosyal normun bazen güçlü olduğunu da gösteriyor: kampüslerde çoğunluğun gerçek içki tüketimini yanlış sanan öğrenciler,3 otelde çoğunluk bilgisini gören konuklar.1 Yeni derleme, tekil başarı örneklerinin otomatik olarak ulusal SMS kampanyasına çevrilmemesi gerektiğini hatırlatıyor. Birleşik kanıt, düzeltme sonrası 89 denemede ve 85 bin 759 kişide etkinin kaybolduğunu söylüyor; makale Nature Human Behaviour sayısında 22 Eylül 2025 tarihiyle duruyor.2
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Goldstein, N. J., Cialdini, R. B. ve Griskevicius, V. (2008). "A Room with a Viewpoint: Using Social Norms to Motivate Environmental Conservation in Hotels". Journal of Consumer Research, 35(3), 472-482. doi:10.1086/586910 ↩
- Papakonstantinou, T., Flecke, S. L., Edmunds, C. E. R., Cross, R., Tran, A. ve Gold, N. (2025). "A systematic review and meta-analysis of the effectiveness of social norms messaging approaches for improving health behaviours in developed countries". Nature Human Behaviour. doi:10.1038/s41562-025-02275-6 ↩
- Prentice, D. A. ve Miller, D. T. (1993). "Pluralistic ignorance and alcohol use on campus: Some consequences of misperceiving the social norm". Journal of Personality and Social Psychology, 64(2), 243-256. doi:10.1037/0022-3514.64.2.243 ↩
Kapak: otel odasında katlanmış beyaz havlular. Fotoğraf: Erin, CC BY 2.0, Wikimedia Commons. Bu yazı bilgi amaçlıdır; tıbbi karar yerine geçmez.


