Gitar teli vızıldıyorsa önce nemi, sonra sap kavisini ölç

Taylor Guitars'ın teknik notunda kışın sık gelen bir müşteri telefonu anlatılıyor. Arayan kişi tellerin, gitar yeniyken olduğundan daha çok perdeye yaklaştığını söylüyor. Vızıltı tiz bölgede artıyor. Köprüdeki kemik eşiği bu sesi kesecek kadar yükseltmek ise alışılmadık bir eşik yüksekliği gerektiriyor. Taylor'ın servis ekibi bu tarifi duyunca gitarın kuruduğunu anlıyor.¹

Isıtma mevsimi başlamadan bu belirtileri tanımak işe yarıyor, çünkü her vızıltının nemle ilgisi yok. Bazen sorun eski bir tel, bazen gevşek bir askı pimi.²

Vızıltının yeri sebebini gösteriyor

Taylor'ın vızıltı rehberi işe gitarın gövdesinden başlıyor. Gevşek bir askı pimi, oynayan bir burgu ya da kafa kısmındaki bir vida da tıkırdar ve vızıltıya benzer bir ses çıkarır.² Bunları elle yoklamak bir dakika sürüyor.

Sonra sesin nerede çıktığına bak. Boş tellerde susup yalnızca basılı notalarda çıkıyorsa Taylor önce tekniği işaret ediyor: iki perdenin tam ortasına basan ya da teli yeterince bastırmayan parmak vızıltı yapar, parmak ucunu bir sonraki perde telinin hemen arkasına koymak çoğu zaman yetiyor. Tek bir tel vızıldıyorsa o telin sargısı açılmış ya da tel bükülmüş olabilir. Tek bir notada çıkan ses, yerinden kalkmış ya da aşınmış bir perde teline işaret ediyor; perde düzeltmesi Taylor'a göre ustanın işi. Eski gitarlarda üst eşiğin yuvaları zamanla derinleşir ve teller boş çalarken de perdeye değer. Bunun çaresi eşiği değiştirmek.²

Bütün tellerde duyulan, tiz perdelerde artan vızıltı ise yukarıdaki telefonun tarifi. Orada iş gitarın ahşabına dayanıyor.

Kaloriferli oda nemi yüzde 24'e çekiyor

Taylor gitarlarını bağıl nemin yüzde 46'da tutulduğu atölyede üretiyor ve saklama için yüzde 45 ile 55 arasını öneriyor.³ Nem bunun altına inince firmanın saydığı üç şey oluyor. Gövdenin üst tablası çöker ve köprüyü de aşağı indirir. Sap öne doğru eğilir. Klavye enine daralır ve perde tellerinin keskin uçları sapın kenarından dışarı taşar. Tellerin perdeye yaklaşması ilk ikisinin sonucu, parmağa takılan perde uçları üçüncüsünün.¹

Türkiye'nin kış havası bu aralığı tutturmayı zorlaştırıyor. Meteoroloji Genel Müdürlüğü'nün uzun dönem verisine göre ocak ortalaması Ankara'da 0,4, İstanbul'da 6,8, Erzurum'da eksi 9,1 derece.⁴ Soğuk hava az su buharı taşır. Dünya Meteoroloji Örgütü'nün doygun buhar basıncı formülüyle hesaplayınca, 0,4 derecelik hava yüzde yüz nemli olsa bile 22 dereceye ısıtıldığında bağıl nemi yüzde 24'e iniyor.⁵ Aynı hesap İstanbul için yüzde 37, Erzurum için yüzde 12 veriyor. Bu bir üst sınır. Yemek, duş, çamaşır ve nefes odaya nem katar, bu yüzden gerçek değer evden eve değişir.

Tahminle yetinme, ölç. Taylor dijital higrometre öneriyor; ibreli modellerin ayarının kolay kaydığını, ibrenin de takılabildiğini yazıyor.³ Nem düşükse gitarı kılıfında, nemlendiriciyle sakla. Gitar tamircilerine alet satan StewMac'e göre hafif perde taşması, gitar yeniden nemlenince geriliyor. Bu yüzden perde uçlarını eğelemeden önce nemi yüzde 40 ile 50 arasına getirip bir kez daha bakmak gerekiyor.⁶

Sap kavisini 8. perdede ölç

Sap tamamen düz olmamalı. Tellerin salınabilmesi için hafif bir öne kavis gerekiyor; sap düz ya da geriye bükülmüşse teller perdeye çarpıyor.² Fender bu kavisi ölçmek için basit bir yöntem veriyor. Teller akortlu olsun. Birinci perdeye kapo tak. Elektro gitarda en son perdeye, akustikte sapın gövdeye birleştiği perdeye kalın mi telini bastır. Sonra 8. perdenin üstüyle telin altı arasındaki boşluğu sentille ölç.⁷ Sentil, oto sanayide satılan ince çelik ölçü şeritlerinden oluşan bir takım.

Fender'in tablosunda 9,5 ile 12 inç klavye yarıçaplı elektro ve akustik gitarlar için hedef 0,010 inç, yani 0,25 milimetre. Daha düz, 15 ile 17 inçlik klavyelerde bu değer 0,20 milimetreye, 7,25 inçlik eski tip elektro gitar klavyesinde 0,30 milimetreye çıkıyor.⁷

Boşluk az çıkarsa sapın içindeki çelik ayar çubuğu devreye giriyor. Taylor'a göre çubuğu saat yönünün tersine gevşetmek telleri klavyeden uzaklaştırıyor ve etkisi en çok orta perdelerde hissediliyor.² Kurumuş bir gitar yeniden nemlendiğinde de çubuğun ayarlanması gerekebilir. Emin değilsen Taylor gitarı bir ustaya götürmeni öneriyor.²

Tel yüksekliği: 1,6 ile 2,4 milimetre

Kavis doğruysa sıra tel yüksekliğinde. Fender bunu elektro gitarda 17. perdede, akustikte gövdeyle birleşen perdede, perdenin üstünden telin altına cetvelle ölçüyor. 9,5 ile 12 inç klavyeli elektro gitar için iki tarafta da 4/64 inç, yani 1,6 milimetre istiyor. Akustikte 14. perdede bas tarafı 2,4, tiz tarafı 2 milimetre.⁷

Firma bu değerleri alt sınır olarak veriyor; teli sert çalan birinin vızıltıyı kesmek için daha yüksek tele ihtiyacı olabilir.⁸ Akustikte tel yüksekliği köprüdeki kemik eşikle ayarlanıyor. Fender, tel çok alçaksa eşiğin altına ince bir ara parça konmasını, çok yüksekse eşiğin zımparalanmasını yazıyor.⁷ Yalnızca bas ya da yalnızca tiz teller vızıldıyorsa Taylor eşiğin o tarafının yükseltilmesini öneriyor.² Zımparalanan eşik geri gelmiyor.

Ölçümleri bu sırayla yap: önce higrometre, sonra 8. perdede sentil, en son cetvel. Fender da akustik gitarın üst tablasının iklime göre kalkıp indiğini yazıyor; kuru havada yapılan eşik ayarı, nem döndüğünde teli fazla yükseltebilir.⁷ Taylor'ın atölyesinde nem yüzde 46, önerilen aralık yüzde 45 ile 55.³

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.