Saksıda uçuşan küçük siyah sinekler: mantar sineğinden kurtulma sırası

Georgia Üniversitesi'nden üç araştırmacı 2002'de krizantemleri beş ayrı sulama düzeninde yetiştirdi. Bir grup saksı, toprağın tutabileceği suyun yüzde 90'ına inince sulandı; en kurak grup yüzde 15'e kadar bekletildi. Her saksıya yaklaşık 50 mantar sineği yumurtası kondu ve 20-30 gün sonra larvalar tek tek sayıldı.¹

Turbalı toprakta larva en çok yüzde 71 ve 52 nem düzeylerinde çıktı. Suya neredeyse doymuş saksılarda da, kuruya yakın olanlarda da sayı düştü. Ekip, bitkinin de rahat büyüdüğü yüzde 34'ü pratik hedef olarak önerdi ve toprağın üst 2,5-5 santiminin sulamalar arasında kurumasını tavsiye etti.¹

Bir haftalık sinek, on günlük larva

Kaliforniya Üniversitesi'nin zararlı yönetimi programı UC IPM, bu sinekleri sivrisineğe benzeyen, ince bacaklı, uzun antenli, koyu renkli küçük böcekler olarak tarif ediyor. Çoğu 1,5 ile 3 milimetre arasında. Işığa çekildikleri için önce pencere camında fark ediliyorlar; yine de zayıf uçucular ve çoğu zaman saksının çevresinden pek ayrılmıyorlar. Yetişkin sinek bitkiye zarar vermiyor, insanı da ısırmıyor.²

Dişi, yumurtalarını nemli toprağın çatlaklarına kümeler hâlinde bırakıyor. Wisconsin-Madison Üniversitesi'nin yayım servisine göre bir dişi 200'e kadar yumurta bırakabiliyor ve yetişkin yaklaşık bir hafta yaşıyor.⁴ UC IPM'in sürelerine göre 24 derecede yumurta 3 günde açılıyor, larva 10 gün beslenip pupaya dönüyor, 4 gün sonra da yeni yetişkin çıkıyor. Bir kuşak 17 günde tamamlanıyor. Ev ısındıkça süre kısalıyor ve kuşaklar birbirinin üstüne biniyor; aynı saksıda yumurta, larva, pupa ve yetişkin bir arada bulunuyor.²

Larva parlak siyah başlı, saydama yakın beyaz gövdeli, bacaksız bir kurtçuk. Çoğunlukla toprağın ilk 2,5 santiminde mantar, yosun ve çürüyen bitki artığıyla besleniyor. Kalabalıklaşınca kök tüylerini ve fide köklerini de kemiriyor.³ UC IPM burada bir uyarı ekliyor: sarkan bir saksı bitkisinde larva hasarı mümkün, ama fazla ya da az sulama ve kök çürüklüğü çok daha sık rastlanan sebepler.²

Larvayı patates dilimiyle say

Harris, Oetting ve Gardner 1995'te Atatürk çiçeği saksılarında larva saymanın kolay bir yolunu denedi. Toprağın üstüne konan patates diskleri, larva nüfusunu sarı yapışkan kartlardan daha güvenilir gösterdi.⁶

Evde de aynı yöntem kullanılabiliyor. Çiğ patatesten yarım santim kalınlıkta birkaç dilim kes ve kesik yüzü toprağa gelecek biçimde hafifçe bastır. Larvalar birkaç gün içinde dilime gelip beslenmeye başlıyor.⁵ Üç dört gün sonra dilimi ters çevirip alt yüzüne bak.⁴ Kurtçuklu dilimi atıp yerine tazesini koymak, larvayı köklerden uzaklaştırmanın da bir yolu.²

Sarı yapışkan kart ise yetişkini yakalıyor. Colorado State Üniversitesi, dişileri toplu yakalamanın bir sonraki kuşağı küçültebileceğini yazıyor.⁵ Meyve sineği için kurulan sirkeli kap bu sinekte işe yaramıyor.⁴

Sulama ve toprağın üstü

UC IPM'in ilk önerisi sulamayla ilgili. Toprağın yüzeyi iki sulama arasında kurumalı, saksı tabağında su birikmemeli, karışımın süzülmesi perlit ya da kumla artırılmalı. Tam olgunlaşmamış kompost ve bol hayvan gübresi larvaya yiyecek taşıdığı için saksıdan uzak tutulmalı. Yeni saksı için ısıl işlemden geçmiş, yani pastörize edilmiş torba toprak öneriliyor.²

Hindistan cevizi lifinin bu sineği uzak tuttuğu sıkça söyleniyor. Olson ve ekibinin laboratuvar deneyinde 20 yumurta besinsiz turbaya ya da besinsiz hindistan cevizi lifine kondu; iki ortamdan da ortalama birden az yetişkin çıktı. Bir gram maya eklenince iki ortamda da yaklaşık 12 yetişkin çıktı. Sonucu belirleyen eklenen yiyecek oldu, turba ile lif arasında fark görülmedi.¹

Toprağın üstüne kum ya da diyatome toprağı serip sineği durdurmak da sık denenen bir yol. Raymond Cloyd'un laboratuvar deneylerinde ikisi de ne yetişkinlerin çıkışını ne de dişilerin yumurtlamasını engelledi. Taneler arasındaki boşluklar larvaya da dişiye de yol bırakıyordu.⁷⁸

Kalın ve ince taneli bir katmanda sonuç değişti. Raudenbush, Cloyd ve Echegaray'ın 2014 deneyinde toprağa 2 milimetrelik geri dönüştürülmüş cam granülü serildi ve her kaba tek bir dişi bırakıldı. Katmansız kaplardan ortalama 88 yetişkin çıktı, 1,9 santimlik katmanlı kaplardan 14,6. Daha ince katmanlar katmansız kaptan istatistiksel olarak ayrışmadı. Ekip, 3,18 santimlik bir katmanın içinden geçip yüzeye çıkan larvaları da fotoğrafladı.⁹

Bti ve nematodda zamanlama

Bti, yani Bacillus thuringiensis israelensis, yalnızca sivrisinek ve mantar sineği gibi sinek larvalarını öldüren bir toprak bakterisi. Tırtıllara karşı satılan Bt başka bir alt tür ve sinek larvasında işe yaramıyor; ürünün etiketinde "israelensis" yazmalı.² Osborne ve ekibinin 1985 deneyinde yumurtadan pupaya kadar Bti'ye maruz kalan larvaların yüzde 8'i hayatta kaldı. Yalnızca su verilen grupta bu oran yüzde 84'tü.¹⁰

Büyümüş larva bu bakteriye dayanıyor. Cloyd ve Dickinson'ın 2006 deneyinde Bti, ikinci ve üçüncü evredeki larvalarda hiçbir etki göstermedi.¹¹ Bakteri ev içinde çoğalmıyor ve toprakta kalıcı olmuyor; UC IPM bu yüzden uygulamayı yaklaşık beş günde bir tekrarlamayı öneriyor. Yumurtadan her yeni çıkan larva böylece bir doza denk geliyor. Bti yumurtaya, pupaya ve yetişkine dokunmuyor ve toprağın içine inmesi için bol suyla verilmesi gerekiyor.²⁴

Diğer seçenek Steinernema feltiae adlı faydalı nematod: larvanın içine girip onu öldüren, gözle görülmeyen bir kurt. Harris ve ekibinin Atatürk çiçeği denemesinde bu tür larva sayısını Bti'den ve başka bir nematod türünden daha çok düşürdü.⁶ Koppert Türkiye bu türü seralardaki mantar sivrisineği için listeliyor. Üreticinin veri sayfasına göre nematod 14-26 derece arasında en iyi çalışıyor, güneş ışığına dayanıksız ve uygulamadan sonra toprağın birkaç gün nemli tutulması gerekiyor.¹²

UC IPM, ev içinde böcek ilacına nadiren gerek olduğunu yazıyor. Bulaşık saksıyı diğer bitkilerin yanına taşımamayı, çok ağır durumda bitkiyi atmayı da seçenekler arasında sayıyor.² 24 derecelik bir evde iki tam kuşak 34 gün sürüyor; patates dilimlerine bu süre boyunca bakmak, yumurtadan geç çıkan larvayı da gösteriyor.

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.