29 Ağustos 1973 sabahı, İrlanda'nın Cork kentinin yaklaşık 240 kilometre güneybatısında, Vickers Oceanics'e ait küçük bir insanlı denizaltı rutinin sonuna geliyordu. Roger Chapman (28) ve Roger Mallinson (35), İngiliz Posta İdaresi için Atlantik tabanına telefon kablosu gömüyordu. Sekiz saatlik vardiya bitmişti. Ana gemiye çekilmek üzere yüzeyde beklerken kıçtaki makine bölmesinin kapağı koptu, bölme suyla doldu ve Pisces III bir tonun üzerinde ağırlaşarak yeniden batmaya başladı.1
İniş yaklaşık otuz saniye sürdü. İki adam elektrik sistemlerini kapattı, yaklaşık 180 kilogramlık bir kurşun ağırlığı bıraktı, minderleri toplayıp dilini ısırmamak için ağza bez koydu. Derinlik göstergesini 150 metrede kapadılar; basınç altında patlayabilirdi. Saat 09:30'da araç 480 metreye, sonradan hesaplanan hızla yaklaşık saatte 65 kilometreyle, bir oluğa gömülerek oturdu. İlk duygu korku değil, hâlâ canlı olma rahatlamasıydı.1
- Pisces III yüzeye alınırken kıçtaki makine bölmesi su aldı; araç 480 metreye, yaklaşık saatte 65 kilometre hızla çarptı.
- İki adam konuşmayı ve hareketi kesti; oksijen tüketimini dörtte bire indirdiler ve lityum hidroksitle karbondioksiti süzdüler.
- ABD Donanması'nın uzaktan kumandalı CURV-III aracı ikinci halatı bağladı; çekiş 1 Eylül saat 13:17'de tamamlandı.
- Yüzeye çıktıklarında tüpte yalnızca 12 dakika oksijen kalmıştı; Guinness kayıtlarına göre bu hâlâ en derin başarılı sualtı kurtarması.
Küredeki fizik: nefes, soğuk, hareketsizlik
Mürettebat küresinin iç çapı yaklaşık 1,8 metreydi. İki adam dizleri göğüste, ıslak ve üşümüş halde oturuyordu. Hayatta kalma hesabı basit ama acımasızdı. Dalış başında araçta 72 saatlik yaşam desteği vardı; vardiyada yaklaşık sekiz saati çoktan harcamışlardı. Kalan süre cumartesi sabahına kadar yetebilirdi, ama ancak tüketimi düşürürlerse.1
Chapman'ın sonradan anlattığı kural şuydu: her şeyi kapatırsan oksijen tüketimin dörtte bire iner. Konuşma yok, gereksiz hareket yok. Her kırk dakikada bir lityum hidroksit fanı açılıp solunan karbondioksit emiliyor, ardından küçük bir oksijen dozu veriliyordu. Zaman kazanmak için fanı biraz geciktirdiler; CO₂ biraz yükseldi, uyuşukluk geldi, ama tüp uzadı. Mallinson dalıştan hemen önce yarım tüpü söküp tam dolu bir oksijen tüpü takmıştı. O gün azar işitme ihtimalini göze almıştı; o tüp olmasa ikisi de yetişmeyecekti.1
Yiyecekleri tek bir peynirli sandviç ve bir kutu limonata kadardı; ikisini de son ana kadar sakladılar. Mallinson birkaç gün önce gıda zehirlenmesi geçirmişti. Chapman yeni evlenmişti. Birbirlerinin elini sıkarak "iyiyiz" demek yetiyordu. Ağır, kirli hava kürenin dibinde birikiyordu; ikisi mümkün olduğunca yukarıya tırmanıp orada kaldı. Soğuk, ıslak çelik ve karanlık, oksijen hesabının yanına bir de termodinamik ekliyordu: ısınmak için kıpırdarsan daha çabuk nefes alırsın; kıpırdamazsan üşürsün ama daha uzun yaşarsın.1
Yüzeyde üç ülke, bir robot
Saat 09:45'te telefonda haber vardı: ikisi de iyi, moral yerinde, düzen kuruyorlar. Sonra Britanya, Kanada ve ABD aynı anda hareket etti. Kardeş denizaltılar Pisces II ve Pisces V Cork üzerinden sahaya taşındı. Kraliyet Donanması'nın HMS Hecate gemisi özel halatlarla yola çıktı. Kaliforniya'dan, deniz dibinden bomba çıkarmak için tasarlanmış uzaktan kumandalı CURV-III gönderildi; Kanada Sahil Güvenliği'nin John Cabot gemisi Swansea'den kalktı.2
Cuma günü neredeyse her şey ters gitti. Pisces II'nin kaldırıcı ipi manipülatörden koptu. Pisces V önce aracı bulamadı, sonra buldu ama kopçayı takamadı. CURV-III geldiğinde elektrik arızası yüzünden suya inemedi. Gece yarısına doğru Chapman ve Mallinson, 72 saatlik oksijen süresinin bittiğini ve lityum hidroksitin de tükendiğini biliyordu. Mallinson üç gün boyunca sualtı telefonundan yunus sesleri duyduğunu söyledi; görmüyordu, ama ses vardı. Bir ara "Kraliçe Elizabeth'ten iyi dilekler" mesajı geldi; adrenalin yükseldi, sonra düzeltme geldi: mesajı gönderen Kraliçe değil, maydaya yanıt verip rotasını değiştiren yolcu gemisi Queen Elizabeth 2 idi.1
12 dakikalık pay
Cumartesi sabahı Pisces II kıç bölmeye bir hat bağladı. Saat 09:40'ta CURV-III ikinci hattı aynı açıklığa geçirdi. Çekiş 10:50'de başladı. Araç tabandan kopunca sarsıntı şiddetliydi; bir kez yaklaşık 100 metrede CURV dolaştı, bir kez de 30 metre civarında dalgıçlar daha kalın halatlar bağladı. Saat 13:17'de Pisces III yüzeyi yarıp çıktı. Kapak ters durduğu için yaklaşık yarım saat açılmadı; açılınca tuzlu hava içeri vurdu ve ikisi de kör edici baş ağrısıyla birlikte öfori yaşadı. Dışarıdakiler önce ölü sandı; çekiş o kadar şiddetli olmuştu.12
İçeride toplam 84 saat 30 dakika geçmişti. Yaşam desteğini 72 saatten yaklaşık 12,5 saat daha uzatmışlardı. Tüpe bakıldığında kalan oksijen 12 dakikaydı. Guinness ve denizcilik tarihçileri hâlâ bunu tarihin en derin başarılı insanlı sualtı kurtarması sayıyor.3
Chapman sonradan sualtı kurtarma şirketleri kurdu; 2005'te Rus Priz denizaltısındaki yedi kişilik mürettebatın kurtarılmasında da rol aldı. Mallinson, aynı kürede yanında olmayı seçeceği tek kişinin Chapman olduğunu söyledi. Hikâyenin bilime bıraktığı şey de buradadır: derinlikte mucize aranmaz. Oksijen hesabı, soğuğa karşı sakinlik, uluslararası bir robot ve birkaç dakikalık pay bir araya gelince iki adam yeniden nefes alır.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Vanessa Barford, "Pisces III: A dramatic underwater rescue", BBC News Magazine, 29 Ağustos 2013. Chapman ve Mallinson'ın birinci ağızdan kronolojisi. ↩
- "Rescue of Roger Mallinson and Roger Chapman", Wikipedia (birincil kaynaklara dayalı özet); ayrıca U.S. Navy CURV-III operasyon kayıtları. ↩
- Guinness World Records ve U.S. Navy CURV tarihi: 480 m / 1.575 ft derinlikte başarılı insanlı sualtı kurtarması olarak anılır. Roger Chapman, No Time On Our Side (W. W. Norton, 1975). ↩
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
