Feromon efsanesi: "Karşılıklı elektrik" diye bir şey var mı?

1995'te Claus Wedekind, Bern'de kadınlardan erkeklerin iki gün giydiği tişörtleri koklayıp puanlamasını istedi. Kadınlar, bağışıklık profili kendilerinden uzak erkeklerin kokusunu daha çekici buldu.⁴ Sosyal medyada dolaşan feromon teorisi ise başka bir iddia kuruyor: his asla tek taraflı olamazmış, çünkü "feromon çift taraflı salgılanır". Teoriye göre sen birine aşk ya da nefret besliyorsan o da sana aynısını besliyordur; karşılıksız sevgi de bir tür ruhsal bozukluk sayılır.

Teori teselli ediyor. "Ben ondan hoşlanıyorsam o da benden hoşlanıyordur" cümlesi reddedilme korkusunu baştan kapatıyor. Güzel olması doğru olduğu anlamına gelmiyor. Feromon efsanesi çökse de ortada koku, mimik, göz ve duygu üzerinden akan gerçek bir sözsüz iletişim ağı var; Wedekind'in tişört deneyi o ağın yalnızca bir kolunu gösterdi.

Önce küçük bir düzeltme: feromon hormon değil

Teorinin daha ilk cümlesinde bir tanım hatası var. Hormon, vücudun kendi içinde çalışan bir haberci: insülin, kortizol, testosteron gibi kimyasallar kana karışır ve senin organlarına sinyal taşır. Feromon ise tam tersi, dışarıya gönderilen bir mektup: ter, idrar ya da özel salgılarla vücuttan çıkar ve aynı türden başka bir canlının davranışını etkiler.¹ Yani biri iç yazışma, öteki posta. İkisini karıştırmak küçük bir dil sürçmesi gibi görünebilir ama teorinin geri kalanındaki kafa karışıklığının tohumu burada atılıyor.

Hayvanlar aleminde feromonlar gerçekten hayatın merkezinde. Karıncalar yol tarifini feromonla verir; bir karınca yiyecek bulduğunda arkasında kimyasal bir iz bırakır, arkadaşları o izi takip eder. Kraliçe arı kovanı feromonla yönetir. Dişi bir kedi ya da köpek, kızgınlık döneminde salgıladığı kokuyla kilometrelerce öteden talip toplar.

Peki insanda feromon var mı?

İşte burada hikâye ilginçleşiyor. Feromon algılayan hayvanların burnunda bu iş için özelleşmiş bir organ var: vomeronazal organ, diğer adıyla Jacobson organı. İnsanda bu organın kalıntısı hâlâ duruyor ama körelmiş durumda; beyne giden sinir bağlantısı yok ve bu organın çalışması için gereken genler insanda devre dışı.² Evrim bizde başka duyulara yatırım yapmış: görme ve işitme öne geçmiş, kokunun saltanatı sona ermiş.

Peki "insan feromonu" olarak satılan o parfümler ne? Kırk yılı aşkın süredir bilim insanları androstenon ve androstadienon gibi ter kaynaklı molekülleri inceliyor. Sonuç: bugüne kadar hiçbir molekülün insan davranışını feromon gibi yönlendirdiği kanıtlanamadı. Bu alandaki en kapsamlı derlemeler, yayımlanan olumlu sonuçların küçük örneklemlerden ve tekrarlanamayan deneylerden geldiğini söylüyor.³ Yani "feromonlu parfüm" aldıysan üzgünüm; ödediğin para bilime değil, pazarlamaya gitti.

"Çift taraflı salgılanır" iddiası neden çöküyor?

Teorinin kalbi olan iddiaya gelelim: feromon yalnızca karşılıklıysa salgılanırmış. Bunun doğada bir örneği yok. Feromon kaynağından çıkar, menzildeki herkese ulaşır; kimin duyacağını seçemez. Kızgınlık dönemindeki bir kedi mahalledeki bütün erkek kedilere aynı sinyali gönderir; alıcıların ne hissettiği yayını değiştirmez. Kimyasal bir molekülün havada süzülürken karşı tarafın duygularını yoklayıp "bu kişi de bana âşık mı, değilse geri döneyim" demesi mümkün değil. Kimya rıza sormaz; kimya sadece yayılır.

İddia bilimsel dayanağı yüzünden değil, insanı rahatlattığı için tutuyor. "Hislerim karşılıksız olamaz" inancı, reddedilme ihtimalini daha baştan yok sayıyor. Ama bunun bedeli ağır: bu mantığa göre karşılıksız seven herkes hasta. Dünya edebiyatının yarısını, şiirin neredeyse tamamını ve pop müziğin dörtte üçünü hasta ilan eden bir teoriye karşı en azından biraz şüpheci olmakta fayda var.

Platonik aşk hastalık mı?

Platonik aşk hastalık değildir; cevabı feromonda değil, beynin ödül sistemindedir. Aşk dediğimiz şey beyinde kokuyla değil; dopamin, oksitosin, serotonin ve vazopressin gibi nörokimyasallarla, ödül devresi denen bölgelerde işlenir. Beyin, hoşlandığı birini gördüğünde ya da sadece düşündüğünde bir ödül beklentisine girer ve dopamin salgılar. Dikkat et: gördüğünde ya da düşündüğünde. Yani bu sistemin çalışması için karşı tarafın hiçbir şey hissetmesi gerekmiyor. Beyin, kendi idealize ettiği bir hayale de aynı kimyasal tepkiyi verir. Kumar masasında henüz kazanmamış birinin beyni de sırf kazanma ihtimaliyle dopamin salgılar.

Bu açıdan bakınca platonik aşk bir arıza değil; insanın hayal kurabilme, idealize edebilme ve zihinsel projeksiyon yapabilme yeteneğinin doğal bir sonucu. Acı verebilir, evet. Ama acı vermesi hastalık olduğu anlamına gelmez; kas ağrısı da acı verir ve çoğu zaman sadece o kasın çalıştığını gösterir.

Peki insanlar birbirini gerçekten nasıl etkiliyor?

İnsanda davranışı tek düğmeyle yöneten feromon kanıtı yok; ama farkında olmadan sinyal gönderen ve bilinçdışı tepkiler uyandıran dört kanal var. Hepsi senin üzerinde de her gün çalışıyor.

Birinci kanal: ten kokusu ve bağışıklık imzası. Terinde feromon olmasa da, bağışıklık sistemini kodlayan MHC genlerinin kokusal bir izi var. Wedekind'in 1995'teki terli tişört deneyinde kadınlar, bağışıklık profili kendilerine en uzak erkeklerin kokusunu daha çekici buldu.⁴ Evrimsel okuması da var: genetik olarak uzak eşler, daha geniş bağışıklık yelpazeli çocuklar demek. Sonraki çalışmalar Wedekind'in sonucunu her seferinde aynı netlikte tekrarlamadı; eğilim bazı örneklemlerde duruyor, bazılarında siliniyor. Yine de bazı insanların ten kokusu sana iyi gelir, bazılarınki gelmez ve bunu sen seçmezsin.

İkinci kanal: duygular bulaşır. Beyninde, karşındaki insanın yüz ifadesini ve duygusal durumunu anında kendi içinde taklit eden bir sistem var; ayna nöronlar bu işin en meşhur oyuncuları. Birinin esnediğini görünce esnemen, gülen biriyle kendiliğinden gülümsemen, gergin bir insanla on dakika oturduktan sonra sebepsiz gerginleşmen hep bu sistemin işi. "Aramızda elektrik var" dediğimiz hissin büyük bölümü, iki beynin birbirini karşılıklı taklit edip aynı frekansa kilitlenmesi.

Üçüncü kanal: göz bebeklerin seni ele verir. İlgini çeken bir şeye ya da birine baktığında göz bebeklerin istemsizce büyür; bunu kontrol edemezsin çünkü komut sempatik sinir sisteminden gelir. Karşı tarafın beyni de bu minicik değişimi bilinçli fark etmeden okur ve ilgi sinyali olarak işler. Bu okuma karşılıklı bir döngüye de girebilir: senin ilgin onun ilgisini tetikler. Mum ışığında yemeğin romantik sayılmasının bir sebebi de bu; loş ışık göz bebeklerini büyütür ve herkes birbirine olduğundan daha ilgili görünür.

Dördüncü kanal: korkunun kokusu. Stres altındayken atılan ter, normal terden kimyasal olarak farklı. Bir deneyde, ilk kez paraşütle atlayacak kişilerin teri toplanıp başka insanlara koklatıldı; koklayanların beyinlerinde korku merkezi olan amigdala harekete geçti. Üstelik kokuyu bilinçli olarak ayırt edememelerine rağmen.⁵ Kalabalık bir yerde paniğin görünmez bir dalga gibi yayılabilmesinin bir ayağı da bu: korku, kelimenin gerçek anlamıyla havada.

Kendinde nasıl fark edersin?

Bütün bunlar soyut kalmasın; bu ağın senin hayatında nasıl çalıştığını görmek için birkaç gözlem önerisi. Sevdiğin birinin tişörtünü ya da yastığını kokladığında içini kaplayan o huzur, MHC ve koku hafızasının ortak işi. Gergin bir toplantı odasına girdiğinde daha kimse konuşmadan omuzlarının kasılması, duygusal bulaşma. Karşındaki insan sana gerçekten ilgi duyuyorsa konuşurken göz temasının uzaması ve loş ışıkta sohbetin kendiliğinden derinleşmesi, göz bebeği döngüsü. Ve bir konser ya da maç kalabalığında hissettiğin o ortak coşku, binlerce beynin aynı anda birbirine ayna tutması.

Yalnız şunu unutma: bunların hepsi sinyal, hiçbiri emir değil. Sinyali alırsın ama son kararı beyninin yorumu verir. Kokusu sana iyi gelen herkese âşık olmazsın; gergin odada sakin kalmayı öğrenebilirsin.

Feromon bir hormon değil. Wyatt'ın 2015 derlemesine göre insanda kanıtlanmış tek bir feromon yok; "çift taraflı salgılanma" diye bir mekanizma hiçbir canlıda tarif edilmedi.³ Platonik aşk da hastalık değil: DSM-5'te karşılıksız his diye bir tanı yok. İnsanlar arasında koku, mimik, göz ve duygu üzerinden akan sözsüz iletişim ise gerçek; Wedekind'in 1995 tişört deneyi ve Mujica-Parodi'nin 2009 paraşüt teri çalışması o ağın ölçülebilir iki ucu.

kafa1milyon

Bu sitenin yazarları ve editörleri. Bilimin, tarihin ve gündelik hayatın en meraklı sorularını kovalıyor; her yazıyı birincil kaynaklarından araştırıyor, özenle yazıyor ve dileyen için sesli anlatıyoruz.