Feromon efsanesi: "Karşılıklı elektrik" diye bir şey var mı?

Son zamanlarda sık karşılaşılan bir teori var; belki sana da denk gelmiştir. Şöyle diyor: feromon adında bir hormon var, açlık ve cinsellik gibi içgüdüsel durumlarda salgılanıyor ve işin kilit noktası şu, asla tek taraflı salgılanmıyor. Yani sen birine aşk ya da nefret besliyorsan, o da sana aynısını besliyordur. Bu teoriye inananlar platonik aşkı da reddediyor; karşılıksız his diye bir şey olamayacağına göre, karşılıksız sevmeyi bir tür ruhsal bozukluk sayıyorlar.

İtiraf edeyim, bu teorinin neden bu kadar sevildiğini anlıyorum. Çok teselli edici. "Ben ondan hoşlanıyorsam o da benden hoşlanıyordur" cümlesi, reddedilme korkusuna karşı yazılmış bir sigorta poliçesi gibi. Ama güzel olması doğru olduğu anlamına gelmiyor. Bu yazıda önce iddiayı parçalarına ayırıp bilimin ne dediğine bakacağız. Sonra da daha güzel kısmına geçeceğiz: insanlar birbirini gerçekten nasıl etkiliyor? Çünkü feromon efsanesi çökse de, ortada gerçek ve büyüleyici bir sözsüz iletişim ağı var. Hem de her gün, senin üzerinde de çalışan bir ağ.

Önce küçük bir düzeltme: feromon hormon değil

Teorinin daha ilk cümlesinde bir tanım hatası var. Hormon, vücudun kendi içinde çalışan bir haberci: insülin, kortizol, testosteron gibi kimyasallar kana karışır ve senin organlarına sinyal taşır. Feromon ise tam tersi, dışarıya gönderilen bir mektup: ter, idrar ya da özel salgılarla vücuttan çıkar ve aynı türden başka bir canlının davranışını etkiler.¹ Yani biri iç yazışma, öteki posta. İkisini karıştırmak küçük bir dil sürçmesi gibi görünebilir ama teorinin geri kalanındaki kafa karışıklığının tohumu burada atılıyor.

Hayvanlar aleminde feromonlar gerçekten hayatın merkezinde. Karıncalar yol tarifini feromonla verir; bir karınca yiyecek bulduğunda arkasında kimyasal bir iz bırakır, arkadaşları o izi takip eder. Kraliçe arı kovanı feromonla yönetir. Dişi bir kedi ya da köpek, kızgınlık döneminde salgıladığı kokuyla kilometrelerce öteden talip toplar.

Peki insanda feromon var mı?

İşte burada hikâye ilginçleşiyor. Feromon algılayan hayvanların burnunda bu iş için özelleşmiş bir organ var: vomeronazal organ, diğer adıyla Jacobson organı. İnsanda bu organın kalıntısı hâlâ duruyor ama körelmiş durumda; beyne giden sinir bağlantısı yok ve bu organın çalışması için gereken genler insanda devre dışı.² Evrim bizde başka duyulara yatırım yapmış: görme ve işitme öne geçmiş, kokunun saltanatı sona ermiş.

Peki "insan feromonu" olarak satılan o parfümler ne? Kırk yılı aşkın süredir bilim insanları androstenon ve androstadienon gibi ter kaynaklı molekülleri inceliyor. Sonuç: bugüne kadar hiçbir molekülün insan davranışını feromon gibi yönlendirdiği kanıtlanamadı. Bu alandaki en kapsamlı derlemeler, yayımlanan olumlu sonuçların küçük örneklemlerden ve tekrarlanamayan deneylerden geldiğini söylüyor.³ Yani "feromonlu parfüm" aldıysan üzgünüm; ödediğin para bilime değil, pazarlamaya gitti.

"Çift taraflı salgılanır" iddiası neden çöküyor?

Teorinin kalbi olan iddiaya gelelim: feromon yalnızca karşılıklıysa salgılanırmış. Bunun doğada bir örneği yok. Feromon havaya bırakılan bir anons gibidir: kaynağından çıkar, menzildeki herkese ulaşır; kimin duyacağını seçemez. Kızgınlık dönemindeki bir kedi mahalledeki bütün erkek kedilere aynı sinyali gönderir; alıcıların ne hissettiği yayını değiştirmez. Kimyasal bir molekülün havada süzülürken karşı tarafın duygularını yoklayıp "bu kişi de bana âşık mı, değilse geri döneyim" demesi mümkün değil. Kimya rıza sormaz; kimya sadece yayılır.

İddianın asıl cazibesi bilimsel değil, psikolojik. "Hislerim karşılıksız olamaz" inancı, reddedilme ihtimalini daha baştan yok sayıyor. Ama bunun bedeli ağır: bu mantığa göre karşılıksız seven herkes hasta. Dünya edebiyatının yarısını, şiirin neredeyse tamamını ve pop müziğin dörtte üçünü hasta ilan eden bir teoriye karşı en azından biraz şüpheci olmakta fayda var.

Platonik aşk hastalık mı?

Değil. Ve bunun cevabı feromonda değil, beynin ödül sisteminde. Aşk dediğimiz şey beyinde kokuyla değil; dopamin, oksitosin, serotonin ve vazopressin gibi nörokimyasallarla, ödül devresi denen bölgelerde işlenir. Beyin, hoşlandığı birini gördüğünde ya da sadece düşündüğünde bir ödül beklentisine girer ve dopamin salgılar. Dikkat et: gördüğünde ya da düşündüğünde. Yani bu sistemin çalışması için karşı tarafın hiçbir şey hissetmesi gerekmiyor. Beyin, kendi idealize ettiği bir hayale de aynı kimyasal tepkiyi verir. Kumar oynayan birinin beyninin, daha kazanmadan, sırf kazanma ihtimaliyle dopamin salgılaması gibi.

Bu açıdan bakınca platonik aşk bir arıza değil; insanın hayal kurabilme, idealize edebilme ve zihinsel projeksiyon yapabilme yeteneğinin doğal bir sonucu. Acı verebilir, evet. Ama acı vermesi hastalık olduğu anlamına gelmez; kas ağrısı da acı verir ve çoğu zaman sadece o kasın çalıştığını gösterir.

Peki insanlar birbirini gerçekten nasıl etkiliyor?

Şimdi işin güzel kısmı. İnsanda, hayvanlardaki gibi davranışı düğmeye basılmış gibi yöneten feromonlar yok; ama farkında olmadan sinyal gönderen ve bilinçdışı tepkiler uyandıran, son derece gerçek dört kanal var. Hepsi senin üzerinde de her gün çalışıyor.

Birinci kanal: ten kokusu ve bağışıklık imzası. Terinde feromon olmasa da, bağışıklık sistemini kodlayan MHC genlerinin kokusal bir izi var. 1995'te yapılan meşhur "terli tişört deneyinde" kadınlardan, erkeklerin iki gün giydiği tişörtleri koklayıp puanlamaları istendi. Sonuç çarpıcıydı: kadınlar, bağışıklık profili kendilerine en uzak erkeklerin kokusunu daha çekici buldu.⁴ Evrimsel mantığı da var: genetik olarak uzak eşler, daha güçlü bağışıklığa sahip çocuklar demek. Sonraki çalışmalar her zaman aynı netlikte sonuç vermedi, o yüzden bunu bir kanun gibi değil güçlü bir eğilim olarak okumak gerek. Ama şu his sana tanıdık gelecektir: bazı insanların ten kokusu sana iyi gelir, bazılarınki gelmez ve bunu sen seçmezsin.

İkinci kanal: duygular bulaşır. Beyninde, karşındaki insanın yüz ifadesini ve duygusal durumunu anında kendi içinde taklit eden bir sistem var; ayna nöronlar bu işin en meşhur oyuncuları. Birinin esnediğini görünce esnemen, gülen biriyle kendiliğinden gülümsemen, gergin bir insanla on dakika oturduktan sonra sebepsiz gerginleşmen hep bu sistemin işi. "Aramızda elektrik var" dediğimiz hissin büyük bölümü, iki beynin birbirini karşılıklı taklit edip aynı frekansa kilitlenmesi.

Üçüncü kanal: göz bebeklerin seni ele verir. İlgini çeken bir şeye ya da birine baktığında göz bebeklerin istemsizce büyür; bunu kontrol edemezsin çünkü komut sempatik sinir sisteminden gelir. Karşı tarafın beyni de bu minicik değişimi bilinçli fark etmeden okur ve ilgi sinyali olarak işler. Bu okuma karşılıklı bir döngüye de girebilir: senin ilgin onun ilgisini tetikler. Mum ışığında yemeğin romantik sayılmasının bir sebebi de bu; loş ışık göz bebeklerini büyütür ve herkes birbirine olduğundan daha ilgili görünür.

Dördüncü kanal: korkunun kokusu. Stres altındayken atılan ter, normal terden kimyasal olarak farklı. Bir deneyde, ilk kez paraşütle atlayacak kişilerin teri toplanıp başka insanlara koklatıldı; koklayanların beyinlerinde korku merkezi olan amigdala harekete geçti. Üstelik kokuyu bilinçli olarak ayırt edememelerine rağmen.⁵ Kalabalık bir yerde paniğin görünmez bir dalga gibi yayılabilmesinin bir ayağı da bu: korku, kelimenin gerçek anlamıyla havada.

Kendinde nasıl fark edersin?

Bütün bunlar soyut kalmasın; bu ağın senin hayatında nasıl çalıştığını görmek için birkaç gözlem önerisi. Sevdiğin birinin tişörtünü ya da yastığını kokladığında içini kaplayan o huzur, MHC ve koku hafızasının ortak işi. Gergin bir toplantı odasına girdiğinde daha kimse konuşmadan omuzlarının kasılması, duygusal bulaşma. Karşındaki insan sana gerçekten ilgi duyuyorsa konuşurken göz temasının uzaması ve loş ışıkta sohbetin kendiliğinden derinleşmesi, göz bebeği döngüsü. Ve bir konser ya da maç kalabalığında hissettiğin o ortak coşku, binlerce beynin aynı anda birbirine ayna tutması.

Yalnız şunu unutma: bunların hepsi sinyal, hiçbiri emir değil. İnsanı hayvandan ayıran tam da bu; sinyali alırsın ama son kararı beyninin yorumu verir. Kokusu sana iyi gelen herkese âşık olmazsın, gergin odada sakin kalmayı öğrenebilirsin. Sinyaller kartları dağıtır; oyunu yine de sen oynarsın.

Özetlersek: feromon bir hormon değil, insanda kanıtlanmış bir feromon yok, "çift taraflı salgılanma" diye bir mekanizma hiçbir canlıda yok ve platonik aşk bir hastalık değil. Ama insanlar arasında koku, mimik, göz ve duygu üzerinden akan gerçek bir sözsüz iletişim var ve bu, efsanenin vaat ettiğinden çok daha incelikli bir şey.

Kimya gerçek; ama kader değil. bu yazının aklında kalmasını istediğim tek cümle

Yani biri sana "karşılıklı elektrik yoksa his de yoktur" derse, artık cevabın hazır: elektrik var ama şebeke öyle çalışmıyor. Hislerin karşılıksız olması seni hasta yapmaz; insan yapar. Ve bu, feromon efsanesinin veremeyeceği kadar sağlam bir teselli.