Eylül 1994'te Harvard Business School Press, Gary Hamel ile C. K. Prahalad'ın yöneticiler için yazdığı "Competing for the Future" (Geleceği Kazanmak) kitabını yayımladı. Kitapta bir oda anlatılıyor: ortada uzun bir direk, tepesinde bir salkım muz, odada dört maymun. Direğe tırmanan maymunun üstüne tavandan soğuk su boşalıyor. Bir süre sonra hiçbiri denemiyor. Ardından maymunlar teker teker yenileriyle değiştiriliyor ve direğe yönelen her yeni geleni, kendisi hiç ıslanmamış olsa bile, diğerleri aşağı çekiyor; duş söküldükten sonra da kimse muza uzanmıyor. Bugün eğitim salonlarında anlatılan beş maymunlu, merdivenli, dayaklı sürüm bu sahnenin sonradan büyütülmüş hâli.1

Bu yazıda neler var?

Dipnotu olmayan deney

Hikâye o günden beri liderlik kitaplarında bölüm açıyor, şirket sunumlarında perdeye yansıtılıyor. Anlatan çoğu kişi "psikologların yıllar önce yaptığı bir deney" diye başlıyor. Oysa Hamel ve Prahalad kitapta hikâye için hiçbir dergi ya da laboratuvar adı vermiyor.1 Sonraki otuz yılda hikâyeyi aktaran kitaplar da kaynak göstermiyor. Gösterecekleri yayın yok.

Peki o meşhur muz ve merdiven imgesi nereden geliyor? Muhtemelen 1920'lerde Wolfgang Köhler'in şempanzelerle yaptığı zeka deneylerinden: Köhler'in şempanzeleri tavana asılı muza ulaşmak için kasaları üst üste dizerdi. Yani efsane, iki ayrı gerçek araştırmanın parçalarını alıp aralarına hiç yaşanmamış bir grup dinamiği yerleştiren bir kolaj.2

Gerçek deney: ne merdiven, ne muz, ne dayak

Hikayeyi savunanların dipnot diye tutunduğu tek çalışma, Gordon R. Stephenson'ın 1967'de yayımladığı rhesus maymunu araştırması. Ama makaleyi açıp okuyunca efsaneyle ilgisi olmadığı görülüyor. Stephenson beş maymunla değil, ikişerli çiftlerle çalıştı. Ortada muz değil plastik mutfak eşyaları vardı; ceza soğuk su değil, nesneye uzanan maymuna verilen hava püskürtmesiydi. Ve kritik soru şuydu: bir nesneden korkmayı öğrenen maymun, bu korkuyu hiç ceza görmemiş bir arkadaşına aktarabilir mi?3

Sonuçlar efsanenin tam tersi yönde. Korkutulan maymunlar, nesneye uzanan deneyimsiz arkadaşlarını dövmek şöyle dursun, çoğunlukla sadece endişeli bakışlar attı; bir tanesi arkadaşını nazikçe nesneden uzaklaştırdı. Daha da güzeli: bazı denemelerde deneyimsiz maymunun korkusuzca nesneye dokunması, korkutulmuş maymunun korkusunu çözdü. Yani gerçek deney "kimse sorgulamaz, herkes boyun eğer" değil; "cesur bir yeni gelen, eski korkuları kırabilir" diyor. Kurumsal eğitimlerde anlatılsa çok daha işe yarar bir ders, ama nedense o versiyon tutmadı.

Stephenson'ın 1967 deneyinde korkutulmuş maymunlar yeni gelen arkadaşını dövmedi; bazı denemelerde yeni gelenin cesareti eski korkuyu çözdü. tek cümlelik özet
Bilim · Psikoloji yazıları e-postana gelsin mi?
Haftada bir, böyle yazıları tek e-postada gönderiyoruz. Reklam yok, istediğin an tek tıkla ayrılırsın.

Peki maymunlar birbirinden korku öğrenmez mi?

Öğrenir; bilimin bu konuda söyledikleri efsaneden daha ilginç. Psikolog Susan Mineka'nın 1980'lerdeki ünlü çalışmalarında, laboratuvarda doğup yılan görmemiş rhesus maymunları yılandan hiç korkmuyordu. Ama vahşi doğada büyümüş bir maymunun yılan karşısındaki panik anını izlediklerinde, tek seferde ve kalıcı olarak yılan korkusu edindiler.4 Yani maymunlar korkuyu birbirinden gerçekten öğreniyor. Mineka'nın deneylerinde öğrenme izleyerek oldu; kimse kimseyi dövmedi. "Burada işler böyle yürür" cümlesi hikâyeye sonradan, onu yönetim seminerlerinde anlatan insanlarca eklendi.

Efsane neden bu kadar tutuyor?

Çünkü anlatana da dinleyene de iyi hissettiriyor. Hikayeyi anlatan kişi kendini hep merdivene tırmanmaya çalışan cesur yeni maymunun yerine koyar; dinleyenler de öyle. Islanan, döven, sorgulamayan hep başkalarıdır: eski yönetim, rakip departman, kayınvalide. Üstelik hikaye "bilimsel deney" ambalajıyla gelir; deney denince itiraz refleksimiz kapanır. Oysa bir iddianın başına "psikologlar kanıtladı" koymak, onu kanıtlamaz.

Kaynağı olmayan bu hikâye 1994'ten bu yana, otuz yılı aşkın süredir, "bu deney gerçekten yapıldı mı?" sorusu sorulmadan anlatılıyor. Elde gerçekten ölçülmüş bir bulgu da var. Susan Mineka ve ekibinin 1984'te Journal of Abnormal Psychology'de yayımlanan çalışmasında laboratuvarda doğmuş rhesus maymunları yılandan korkmuyordu; korkuyu, vahşi doğada büyümüş bir maymunun yılan karşısındaki tepkisini izleyince öğrendiler.

Dipnotlar ve Kaynaklar

  1. Hamel, G. & Prahalad, C. K. (1994). Competing for the Future, Harvard Business School Press. Hikayenin kaynak gösterilmeden yayımlandığı ilk bilinen yer; ayrıca Throwcase (2014), "That 'Five Monkeys Experiment' Never Happened". ↩
  2. Maestripieri, D. (2012). "What Monkeys Can Teach Us About Human Behavior: From Facts to Fiction", Psychology Today; Köhler, W. (1925). The Mentality of Apes. ↩
  3. Stephenson, G. R. (1967). "Cultural acquisition of a specific learned response among rhesus monkeys", Progress in Primatology (Starek, Schneider & Kuhn, ed.), Fischer, s. 279-288. ↩
  4. Mineka, S. vd. (1984). "Observational conditioning of snake fear in rhesus monkeys", Journal of Abnormal Psychology, 93(4). ↩
Kategoriler ve Etiketler
Bilim beş maymun deneyi şehir efsaneleri sosyal öğrenme kurumsal kültür psikoloji efsaneleri
Bu yazıyı paylaş
kafa1milyon

kafa1milyon

Bu sitenin yazarları ve editörleri. Bilimin, tarihin ve gündelik hayatın en meraklı sorularını kovalıyor; her yazıyı birincil kaynaklarından araştırıyor, özenle yazıyor ve dileyen için sesli anlatıyoruz.