Aralık 1901'de Alman Doğu Afrikası'nda zebra çiftliği işleten Fritz Bronsart von Schellendorff, İmparator II. Wilhelm'e bir mektup yazdı. Bir sömürge ordusu kurulursa zebranın binek ve yük hayvanı olarak, özellikle topçu birlikleri için paha biçilmez olacağını söylüyordu. Gerekçesini de yazmıştı: zebra son derece güçlüydü ve hastalıklara karşı tamamen bağışıktı.12
İki ay sonra imparator, koloninin askerî gücü Schutztruppe'ye çiftlikten sekiz zebra satın alıp askerlikte işe yarayıp yaramadıklarını denemesini emretti. Subaylar inatçı hayvanları binmeye alıştırmak için uzun süre uğraştı. Berlin'e iletebildikleri en iyi haber, bir zebranın bir engelin üstünden atlayabildiğiydi.2
- Londra sokaklarında dört zebralı arabasıyla dolaşan bir zoologun yaptığının neden evcilleştirme sayılmadığı.
- Dünyadaki 148 aday büyük memeliden kaçının evcil hayvana dönüştüğü ve Afrika'nın bu listede neden boş kaldığı.
- Aynı kıtada zebradan çok önce ahıra giren at akrabası ve onun yabanıl atalarının nasıl yaşadığı.
- Sömürgecilerin zebraya bağladığı umudun nedeni ve 1903'te Berlin'de ölen bir zebranın bu umuda etkisi.
Dört zebralı araba
Zebranın arabaya koşulabildiğini İngiltere zaten görmüştü. Zoolog Walter Rothschild 1895 yazında dört ova zebrasını koşum takımına alıştırdı ve onlarla Tring Tarım Fuarı'na çıktı. Dönemin bir gazetesine göre hayvanlar at gibi tımar ediliyor, nallanıyor ve besleniyordu.3 Rothschild 1898'de Buckingham Sarayı'na da üç zebra ve bir atın çektiği arabayla gitti.4
Rothschild'in başardığı şey ehlileştirmeydi. Tek bir hayvan insana alışır, ama onun yavrusu yine yabanıl doğar. Evcilleştirmede ise bir tür kuşaklar boyunca insan eliyle seçilerek çiftleştirilir ve bu seçim genlerde iz bırakır.
Atta bu iz ölçüldü. Pablo Librado ve Ludovic Orlando'nun ekibi 2021'de Nature'da 273 antik at genomunu karşılaştırdı. Bugünkü evcil atların soyu Volga ile Don nehirlerinin aşağı havzasındaki atlara dayanıyor ve MÖ 2200'den sonra hızla bütün Avrasya'ya yayılıyor. Bu soyda en güçlü seçilim izlerinden biri ZFPM1 geninin çevresinde çıktı. Gen, farelerde kaygı, korku ve saldırganlıkla ilişkili. Araştırmacılar bunu, daha sakin ve strese daha dayanıklı atların seçildiği şeklinde yorumluyor.5 Rothschild'in zebralarının arkasında böyle bir geçmiş yoktu.
148 aday, 14 evcil hayvan
Coğrafyacı Jared Diamond 1997'de yayımlanan Tüfek, Mikrop ve Çelik kitabında bir sayım yaptı. Ortalama ağırlığı 45 kilonun üstünde olan, karada yaşayan ve etçil olmayan 148 yabani memeli türünü evcilleştirme adayı saydı. Bunlardan yalnızca 14'ü tarih öncesinde evcilleşti. Sahra'nın güneyindeki Afrika'da 51 aday vardı ve hiçbiri evcilleşmedi.6
Diamond'a göre bir türün evcilleşmesi için birkaç koşulu birden karşılaması gerekiyor: ucuza beslenmek, hızlı büyümek, kapalı alanda üreyebilmek, uysal olmak, ürkünce kendini paralamamak ve sürüde bir öndere uymak. Birinde kalmak yetiyor. Zebranın takıldığı yer huyuydu. Diamond'ın anlattığına göre zebra ısırınca bırakmıyor, kement atıldığında ilmeği görüp başını eğerek kurtuluyor. Kitapta zebranın ABD'de her yıl kaplanlardan daha çok hayvanat bahçesi bakıcısını yaraladığı da yazıyor. Bu karşılaştırmaya dayanak olan bir veri ise kitapta gösterilmiyor.6
Sürü düzeni koşulu ova zebrasını elemiyor. Princeton Üniversitesi'nden Daniel Rubenstein'ın saha çalışmalarına göre ova zebrası tıpkı yabani atlar gibi tek bir aygır ve birkaç kısraktan kurulu, yıllarca dağılmayan gruplarda yaşıyor. Kuzeydeki Grévy zebrası ise başka: erkekleri tek başına bir su ya da otlak bölgesini koruyor, dişiler gruptan gruba geçiyor.7
- 148
- Diamond'ın saydığı, 45 kilonun üstündeki karada yaşayan otçul ve hepçil yabani memeli türü. Bunlardan 14'ü evcilleşti.Diamond, Guns, Germs, and Steel, 1997, Tablo 9.2
- 0
- Sahra'nın güneyindeki 51 adaydan evcilleşen tür sayısı.Diamond, 1997, Tablo 9.2
- MÖ 5000
- Eşeğin Afrika'da tek bir kez evcilleştiği dönem; 207 günümüz ve 31 antik eşek genomundan hesaplandı.Todd ve ark., Science, 2022
- 40 gün
- Deneysel olarak enfekte edilen bir zebra tayının kanından Afrika at vebası virüsünün hâlâ elde edilebildiği süre. Atta virüs kanda genellikle 7 günden az kalıyor.Barnard ve ark., Onderstepoort J Vet Res, 1994
Afrika'nın evcilleştirdiği at akrabası
Afrika bir at akrabasını gerçekten evcilleştirdi. Diamond eşeği, yabani atası Kuzey Afrika'da yaşadığı için tablosunda Avrasya hanesine yazmıştı.6 Evelyn Todd ve Ludovic Orlando'nun ekibi 2022'de Science'ta 207 günümüz eşeğinin, 31 antik eşeğin ve 15 yabani at akrabasının genomunu inceledi. Bütün evcil eşekler MÖ 5000 civarında Afrika'da yapılmış tek bir evcilleştirmeden geliyor. İncelenen yabani türler içinde en yakın akrabaları Somali yaban eşeği çıktı. Tarih, Sahra'nın kuruyup otlakların çekildiği döneme denk geliyor; ilk soy ayrılığı da Afrika Boynuzu ile Kenya'daki eşeklerle Batı Afrika'dakiler arasında görülüyor.8
Bu noktada Rubenstein'ın gözlemleri Diamond'ın sürü koşuluyla çelişiyor. Yaban eşeklerinde de erkekler kendi bölgesini koruyor ve dişiler kalıcı sürü kurmuyor; sosyal yapıları ova zebrasından çok Grévy zebrasına benziyor.7 Yine de evcilleşen onlar oldu. Kurak çölün kenarında yaşayan bir hayvanla aslanların, sırtlanların ve leoparların kalabalık olduğu savanın hayvanı aynı baskıdan geçmemişti. Diamond, zebranın sertliğini bu yırtıcı kalabalığına ve insan atalarıyla yüz binlerce yıllık av ilişkisine bağlıyor; bunu bir tahmin olarak sunuyor.6
Bağışık hayvan, taşıyıcı hayvan
Sömürgecilerin zebrayı istemesinin asıl nedeni hastalıktı. Çeçe sineğinin bulaştırdığı uyku hastalığı, Afrika'nın geniş bölgelerinde yük hayvanı kullanmayı neredeyse imkânsız kılıyordu.2 Bir de Afrika at vebası vardı. Bu virüsü küçük sinekçikler taşır ve atı birkaç gün içinde öldürebilir. Zebra bu hastalıkla birlikte evrilmişti. Barnard ve ekibi 1994'te, deneysel olarak enfekte ettikleri zebra taylarının birinin kanından virüsü 40. günde, dalağından 48. günde elde etti. Zebra hastalanmadan virüsü taşıyordu. İspanya'daki 1987 salgınının da Namibya'dan getirilen on zebrayla başladığı düşünülüyor.9
Uyku hastalığında bağışıklık iddiası tutmadı. Hamburglu hayvan tüccarı Carl Hagenbeck 23 Haziran 1903'te İskoç zoolog James Cossar Ewart'a yazdığı mektupta, çeçe sineğine maruz bıraktığı zebranın üç hafta önce Berlin'de öldüğünü bildirdi.10 Ewart da İskoçya'daki Penycuik çiftliğinde Matopo adlı bir zebra aygırını midillilerle çiftleştiriyordu ve 1899'a kadar dokuz melez tay aldı.11 Zebroid denen bu melezler katır gibi kısırdı. Her yeni kuşak için savandan yeniden zebra yakalamak gerekiyordu.2
Schellendorff'un Mbuguni'deki çiftliği iki yıl içinde iflasın eşiğine geldi. Yakalanan zebralar melezleme başlamadan öldü, tutsaklıkta doğan ikinci kuşak da evcilleşmedi. Kumpanya parayı kesti ve onu işten çıkardı. Schellendorff 10 Eylül 1903'te komşu İngiliz topraklarına yerleşti, oradaki çiftliğini de sonunda bir safari kampına çevirdi.12 Birinci Dünya Savaşı'nda ne Almanlar ne İngilizler Doğu Afrika cephesine bir zebra süvari birliği çıkarabildi.2
Diamond'ın huy açıklaması akla yatkın, ama bir gözleme dayanıyor. Atın genomundaki uysallık izi binlerce yıl süren seçimle oluştu ve zebrayı kuşaklar boyunca uysallık için seçerek üreten bir program hiç kurulmadı. Schellendorff'un Mbuguni çiftliği bu işe girişmişti ve tutsaklıkta doğan ikinci kuşakta, 1903'te bıraktı.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Greiner, A. (2021). "Bio-Engineering across Empires: Mapping the Global Microhistory of Zebra Domestication in Colonial East Africa". Journal of World History 32(1), 127-159. doi:10.1353/jwh.2021.0006 ↩
- Grothe, S. (26 Nisan 2021). "Deutsche Kolonialisten: Das Zebroid, des Kaisers Geheimwaffe". Der Spiegel. Greiner'in arşiv çalışmasına dayanır. spiegel.de ↩
- "A Rothschild Equipage". The Penny Illustrated Paper, 14 Eylül 1895. hertfordshire-genealogy.co.uk ↩
- Natural History Museum, Londra. "Zebra-drawn trap of Lord Lionel Walter Rothschild (1868-1937)", görsel arşivi, kayıt 6250. nhmimages.com ↩
- Librado, P., Khan, N., Fages, A. ve ark., Orlando, L. (2021). "The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes". Nature 598, 634-640. doi:10.1038/s41586-021-04018-9 ↩
- Diamond, J. (1997). Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies. W. W. Norton, New York. 9. bölüm, "Zebras, Unhappy Marriages, and the Anna Karenina Principle", Tablo 9.2. Türkçesi: Tüfek, Mikrop ve Çelik, TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları. ↩
- Rubenstein, D. I. (1986). "Ecology and sociality in horses and zebras". D. I. Rubenstein, R. W. Wrangham (ed.), Ecological Aspects of Social Evolution: Birds and Mammals, s. 282-302. Princeton University Press. doi:10.1515/9781400858149 ↩
- Todd, E. T., Tonasso-Calvière, L., Chauvey, L. ve ark., Orlando, L. (2022). "The genomic history and global expansion of domestic donkeys". Science 377(6611), 1172-1180. doi:10.1126/science.abo3503 ↩
- Barnard, B. J. H., Bengis, R., Keet, D., Dekker, E. H. (1994). "Epidemiology of African horsesickness: duration of viraemia in zebra (Equus burchelli)". Onderstepoort Journal of Veterinary Research 61(4), 391-393. PubMed 7501371 ↩
- Hagenbeck, C. (23 Haziran 1903). James Cossar Ewart'a mektup. University of Edinburgh, Centre for Research Collections, Coll-14/9/9/63. collections.ed.ac.uk ↩
- Ewart, J. C. (1899). The Penycuik Experiments. A. and C. Black, Londra. doi:10.5962/bhl.title.57340 ↩
- Görseller: kapak, Schutztruppe süvarileri zebra sırtında, Alman Doğu Afrikası, 1911, Scherl, kamu malı; Rothschild'in zebra arabası, J. T. Newman, 1895, kamu malı; Somali yaban eşeği, The Land, CC BY-SA 3.0. Hepsi Wikimedia Commons. Grafik: kafa1milyon.com. ↩
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
