Rembrandt'ın Eserlerinde Antik Mitolojinin İzleri

Metropolitan Sanat Müzesi 15 Ekim 2026'da New York'ta yeni bir Rembrandt sergisi duyurdu. Adı Rembrandt and the Ancients, yani Rembrandt ve Antikler. Sergi 7 Kasım 2027'de müzenin ikinci katındaki 899 numaralı salonda açılacak ve 6 Şubat 2028'e kadar sürecek. Met'in yirmi yılı aşkın süredir Rembrandt'a ayırdığı ilk büyük sergi bu.¹

Salonlara 125'ten fazla eser girecek, bunların 70 kadarı Rembrandt'ın tablo, gravür ve çizimleri. Yanlarında ressamın örnek aldığı antik ve Rönesans eserleri duracak. Küratörler Met'ten Joanna Sheers Seidenstein ile Louvre'dan Blaise Ducos.²³ Seçkideki üç tablonun müze duvarının dışında da uzun bir geçmişi var. Birine 1961'de dünya rekoru fiyat ödendi. Bir başkasının göğsündeki mavi gölge 37 yıl içinde dört ayrı tıp ve fizik dergisinde tartışıldı. Üçüncüsünü ressam kendi eliyle küçülttü.

Homeros'un büstü atölyedeydi

Homeros Büstüyle Aristoteles Met'in kendi koleksiyonunda duruyor: 143,5 × 136,5 santimlik bir tuval, 1653 imzalı. Yunan filozof elini, kendisinden yüzyıllar önce yaşamış İlyada şairinin mermer başına koymuş. Göğsündeki altın zincirin ucunda öğrencisi Büyük İskender'in portresini taşıyan bir madalyon asılı.⁴

Tabloyu Sicilyalı soylu Antonio Ruffo ısmarladı ve konuyu ressama bıraktı. Sipariş Amsterdamlı tüccar Cornelis van Goor ile Ruffo'nun Messina'daki aracısı üzerinden yürüdü. Van Goor 19 Haziran 1654 tarihli mektubunda tabloyu kare bir sandık içinde San Bartolomeo gemisinin kaptanına teslim ettiğini yazdı ve faturayı ekledi: tablo 500 gulden, nakliye 15 gulden. Eser Ruffo'nun envanterine Eylül 1654'te "Aristoteles ya da Albertus Magnus" diye girdi.⁵ Ruffo'nun ikinci tutkusu doğa felsefesiydi; Messina'da dönemin deneye dayanan "yeni bilim"ini hem kendi parasıyla hem şehrin kurumları üzerinden destekliyordu.⁶

Büst ressamın evinden geliyor. Rembrandt 1656'da borçları yüzünden mal varlığını alacaklılarına bırakınca evindeki eşyaların dökümü çıkarıldı ve listeye hem bir Homeros büstü hem Aristoteles diye kaydedilmiş bir büst girdi. Tablodaki Homeros'un modeli büyük olasılıkla o heykel. Aristoteles'in yüzü için aynısını söylemek mümkün görünmüyor, çünkü o büstten yapılmış bir çizim bilinmiyor.⁶

Met tabloyu 15 Kasım 1961 akşamı New York'taki Parke-Bernet müzayedesinde, dört dakika süren bir pey yarışıyla 2,3 milyon dolara aldı. O güne kadar bir tabloya açık ya da özel satışta ödenmiş en yüksek fiyat buydu.⁷

Bathşeba'nın eğilen başı

Louvre'dan gelecek Kral Davud'un Mektubunu Tutan Bathşeba ABD'de ilk kez görülecek. 1654 tarihli, 142 × 142 santimlik tablo Eski Ahit'teki bir sahneyi anlatıyor: Kral Davud sarayının damından yıkanan Bathşeba'yı görür ve onu çağırtır. Davud tabloda yok. Bathşeba elinde mektupla oturuyor, yaşlı bir hizmetçi ayaklarını kuruluyor.⁸

Met bu tabloyu Roma'daki Palazzo Altemps'te bulunan antik bir Roma kabartmasıyla yan yana sergileyecek.¹ Bağlantıyı ilk kez 1950'de sanat tarihçisi Henrik Bramsen ileri sürdü. Fransız ressam François Perrier 1645'te Roma'daki antik mermer kabartmaların gravürlerini bir kitapta toplamıştı. Levhalardan birinde oturan bir kadın ve önünde diz çökmüş bir hizmetçi var; kadının elinin konumu ve kompozisyonun yönü Rembrandt'ın tablosuyla örtüşüyor. Sanat tarihçisi Leo Steinberg 1998'de bu bağlantıya sert biçimde itiraz etti. Hollandalı tarihçi Gary Schwartz bugün bağlantının kesin olmadığını kabul ediyor ama hâlâ ona inanıyor.⁹

Röntgen başka bir değişikliği de gösteriyor. Louvre'un eser kaydına göre Bathşeba'nın başı ilk hâlinde daha az eğikti ve Rembrandt onu boyama sırasında aşağı indirdi.⁸

Göğüsteki mavi gölge

Tabloda modelin sol göğsünde mavimsi bir renk değişimi, koltuk altına doğru da bir dolgunluk görülüyor. Model geleneksel olarak Rembrandt'ın hayat arkadaşı Hendrickje Stoffels kabul ediliyor. Bunu doğrulayan bir belge yok; tanım yüz benzerliğine dayanıyor.⁸

1983'te Melbourne Üniversitesi'nden cerrah Peter Braithwaite ile Tazmanya Üniversitesi'nden araştırmacı Dace Shugg, İngiltere Kraliyet Cerrahlar Koleji'nin dergisinde bu ayrıntıları meme kanserinin klinik bulguları olarak yorumladı. Saydıkları dört işaret şunlardı: deride renk değişimi, iki göğüs arasında simetri bozukluğu, koltuk altında dolgunluk ve deride portakal kabuğuna benzeyen pürüzlülük. Onlara göre bir usta bu ayrıntıları ancak gördüğü için boyamış olabilirdi.¹⁰ Tablo bu makaleden sonra meme kanserinin simgelerinden biri hâline geldi.¹¹

İtiraz 2000'de Avustralya'dan, emekli radyasyon onkoloğu Robert Bourne'dan geldi. Hendrickje tablodan sonra dokuz yıl kadar yaşamıştı. Bourne verem kaynaklı bir meme iltihabını, daha düşük olasılıkla da emzirmeye bağlı süreğen bir apseyi önerdi ve gövdenin başka bir modelden boyanmış olabileceğini hatırlattı.¹²

2012'de soruyu biyomedikal optik araştırmacıları ele aldı. Twente Üniversitesi'nden Michelle Heijblom ve ekibi, tümör taşıyan bir meme dokusuna farklı dalga boylarında milyonlarca foton gönderen bir Monte Carlo simülasyonu kurdu. Dokudan geri dönen ışığın insan gözüne hangi renk olarak görüneceğini de bir renk algısı modeliyle hesapladılar. Bilgisayar 700 saat çalıştı. Böyle bir mavilik ancak derinin 1 ile 3 milimetre altındaki bir oluşumdan gelebiliyordu. Meme tümörleri çoğunlukla çok daha derinde bulunur ve derindeki tümör deriye renk vermez. Ekip kanser açıklamasını bu yüzden "son derece düşük olasılıklı" buldu.¹¹ Hesap iki varsayıma dayanıyor: Rembrandt gördüğü rengi doğru boyadı ve boya 350 yılda değişmedi.

Bu çalışmayı okuyan Ferrara Üniversitesi'nden damar cerrahı Paolo Zamboni 2020'de başka bir açıklama yayımladı: Mondor hastalığı, yani göğüs duvarındaki yüzeysel bir toplardamarın pıhtılaşıp iltihaplanması. Zamboni'nin yazdığına göre bu olasılığı düşündükten birkaç gün sonra kliniğindeki bir erkek hemşire göğsünde benzer bir maviliği göstermeye geldi. Ultrasonda derinin 2-3 milimetre altında, içinden kan akmayan bir toplardamar çıktı; mamografi kanser de iltihap da göstermedi.¹³ Karşılaştırma tek bir hastaya dayanıyor ve tabloyu muayene etmenin yolu yok. Hendrickje 1663'te öldü, ölüm nedeni de kesin olarak bilinmiyor.

Dörtte üçü kesilen tuval

ABD'ye ilk kez gidecek bir başka eser Stockholm'den geliyor: Batavların Claudius Civilis'e Bağlılık Yemini. Konu Romalı tarihçi Tacitus'un Tarihler'inden alınmış. Tek gözlü Batav önderi Claudius Civilis MS 69'da halkını Roma'ya karşı ayaklanmaya yemin ettiriyor, yeminler kılıç üzerinde ediliyor.³ Amsterdam'ın yöneticileri bu ayaklanmayı İspanya'ya karşı kazanılan bağımsızlığın simgesi sayıyordu.¹⁴

Sipariş önce Rembrandt'ın eski öğrencisi Govert Flinck'e verilmişti. Flinck Şubat 1661'de ölünce bu sahne Rembrandt'a geçti. Tuval Temmuz 1662'de Amsterdam'ın yeni belediye binasındaki büyük salonun kemerli duvar boşluğuna asıldı. Boyutu 5,5 metreye 5,5 metreydi ve ressamın hayatı boyunca yaptığı en büyük tabloydu. Bir ay sonra belediye başkanlarıyla bir görüşme yapıldı, Rembrandt değişiklik için tabloyu geri aldı ve tablo bir daha yerine dönmedi.¹⁵¹⁶

Tabloyu büyük olasılıkla Rembrandt kendisi kesti ve bugünkü 196 × 309 santimlik orta parçayı bıraktı. Yüzeyin yaklaşık dörtte üçü yok oldu. Asıl kompozisyonu, Münih'teki Grafik Koleksiyonu'nda saklanan küçük bir taslaktan biliyoruz; Rembrandt onu Ekim 1661 tarihli bir cenaze davetiyesinin arkasına çizmişti.¹⁵¹⁶

Parça 1734'te Amsterdam'da açık artırmada satıldı, 1766 dolayında Stockholm'e götürüldü ve 1798'de İsveç Kraliyet Güzel Sanatlar Akademisi'ne bağışlandı. 1866'dan beri Nationalmuseum'da sergileniyor. Hollanda'da neredeyse bir yüzyıl unutulan tablonun kimliği ancak 1890'ların başında belirlendi. 2014'e kadar İsveç dışına yalnızca iki kez, 1925 ve 1969'da Amsterdam'a gitti.¹⁵¹⁷

New York'taki sergi müze biletine dahil.² Sergi ardından Paris'e geçecek ve Louvre'da 22 Mart ile 3 Temmuz 2028 arasında görülebilecek.³ Bathşeba ile Palazzo Altemps'teki Roma kabartması 7 Kasım 2027'den itibaren Met'in 899 numaralı salonunda yan yana duracak.

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.