NASA ve ortakları 17 Kasım 2024 Pazar günü bir uyarı aldı: 2015'te parçalanmış eski bir askerî meteoroloji uydusundan kalan küçük bir parça, iki gün sonra Uluslararası Uzay İstasyonu'nun çok yakınından geçecekti. 19 Kasım'da, Türkiye saatiyle 23.09'da, istasyona kenetli Progress 89 kargo aracı motorlarını 5 dakika 31 saniye çalıştırdı ve istasyonun yörüngesini biraz yükseltti. Balistik uzmanlarının hesabına göre manevra yapılmasaydı parça istasyona 4 kilometre kadar yaklaşabilirdi.1 NASA bunun, istasyonun 1998'deki fırlatılışından bu yana enkaza karşı alınan 39. önlem olduğunu açıkladı.2
Dört kilometre geniş bir mesafe gibi duruyor. Alçak yörüngede bir enkaz parçası saniyede 7 ila 8 kilometre hızla döner ve iki cismin çarpışma hızı ortalama saniyede 10 kilometreyi bulur.3 Bu hızda dört kilometreyi yarım saniyeden kısa sürede geçersin.
- Uzay istasyonunun bir parçadan kaçması için yakın geçiş yetmiyor; çarpışma olasılığının belli bir eşiği aşması gerekiyor.
- Bir Avrupa uydusu 2019'da bir Starlink uydusundan kaçtı, çünkü karşı tarafın uyarı sistemi bir hata yüzünden mesajı göstermedi.
- Starlink filosunun altı ayda yaptığı manevra sayısı 200 bini geçti ve bu rakamın bir kısmı şirketin kendi seçtiği eşikten geliyor.
- İzlenemeyecek kadar küçük parçalara karşı kalkanlar devrede ve 2009'daki bir kaza kalkanın neden yetmediğini gösteriyor.
Yörüngede kaç parça var?
Kaçmak için önce görmek gerekiyor. ABD Uzay Kuvvetleri'nin ve Avrupa'nın radar ve teleskop ağları düzenli olarak izledikleri cisimleri bir katalogda tutuyor. Avrupa Uzay Ajansı'nın (ESA) güncel istatistiklerine göre bu katalogda 46.930 nesne var. Aynı ajansın MASTER-8 modeli ise Şubat 2026 itibarıyla yörüngede 10 santimetreden büyük 68.450 nesne, 1 ile 10 santimetre arasında 1,5 milyon parça ve 1 milimetre ile 1 santimetre arasında 230 milyon parça olduğunu tahmin ediyor.4
Manevra kararı yalnızca katalogdaki cisimler için verilebiliyor. Geri kalan milyonlarca parçanın yeri bilinmiyor.
Kararı çarpışma olasılığı veriyor
Bir parçanın yörüngesi hiçbir zaman kesin bilinmez. Radar ölçümlerinin hatası, atmosferin yoğunluğundaki değişim ve güneş etkinliği her tahmine bir belirsizlik payı ekler. Bu yüzden operatörler "en yakın geçiş kaç kilometre" sorusundan çok, iki cismin belirsizlik bulutlarının ne kadar örtüştüğüne bakar. NASA'nın 2001 tarihli bir teknik notuna göre bir cisim istasyonun çevresindeki 4 kilometre yüksekliğinde, 50'ye 50 kilometrelik kutunun içine girecekse uçuş kontrolörleri geçişten 72 saat önce haberdar ediliyor.5 Çarpışma olasılığı 10 binde 1'i aşarsa istasyon normalde kaçıyor. NASA bu durumun ortalama yılda bir kez yaşandığını söylüyor.3
Avrupa'da süreç Almanya'daki ESOC kontrol merkezinden yürüyor. ESA'nın Uzay Enkazı Ofisi tahminlerini günde birkaç kez yeniliyor ve yedi gün ilerisine bakıyor. Ajansın hesabında komutların hazırlanıp uyduya yüklenmesi 12 saat sürüyor, bu yüzden son karar en geç geçişten 12 saat önce veriliyor.6 Karar olabildiğince geç alınıyor, çünkü her yeni ölçüm olasılığı değiştirebiliyor.
ESA'nın Aeolus rüzgâr uydusu 2019'da bunu yaşadı. ABD verileri Aeolus ile SpaceX'in ilk 60 uydusundan biri olan Starlink 44 arasında 2 Eylül saat 11.02'de (UTC) bir yakın geçiş gösterdi. ESA 28 Ağustos'ta SpaceX'e yazdı; şirket o aşamada bir şey yapmayı planlamadığını bildirdi. Olasılık ertesi akşam 10 binde 1 eşiğini aştı. Pazar günü 1.000'de 1'e çıkınca ESA kararı verdi ve Aeolus'un motorları 2 Eylül sabahı 10.14, 10.17 ve 10.18'de, geçişten yarım tur önce çalıştı.7 SpaceX sonradan olasılık artışını bildiren yazışmayı nöbetçi uyarı sistemindeki bir hata yüzünden göremediğini açıkladı. ESA'nın Uzay Güvenliği Bölüm Başkanı Holger Krag, bu pazarlığın hâlâ e-postayla yürüdüğünü söyledi.
Starlink filosu günde binden fazla manevra yapıyor
Bugün en kalabalık filo SpaceX'in. Şirketin ABD Federal İletişim Komisyonu'na (FCC) Temmuz 2026'da sunduğu rapora göre Starlink uyduları 1 Aralık 2025 ile 31 Mayıs 2026 arasında 207.152 kaçınma manevrası yaptı. Bu, günde ortalama 1.100'ü aşkın manevra demek. Birinci nesil uydu başına yılda yaklaşık 36, ikinci nesil uydu başına yaklaşık 46 manevra düşüyor.8
Rakamın büyüklüğünde eşiğin de payı var. SpaceX uydularını çarpışma olasılığı 10 milyonda 3'ü geçince kaçırıyor; raporda sektör standardı 10 binde 1 olarak veriliyor. Yani şirket, NASA'nın istasyon için kullandığından yaklaşık 300 kat daha düşük bir riskte bile yön değiştiriyor. Manevraları uyduların kendi çarpışma kaçınma sistemi uyguluyor. Ancak sistem kusursuz çalışmıyor. Haziran-Kasım 2025 döneminde birinci nesil uydularda sekiz olay hedeflenen risk düzeyine indirilemedi ve bunların dördü kötü izlenen enkaz parçalarıyla ilgiliydi.9 Aynı raporda en sık kaçılan cisimler arasında Çin'in 2007'de füzeyle vurduğu Fengyun-1C uydusunun parçaları ve 2015'te dağılan ABD askerî meteoroloji uydusu DMSP F13'ün enkazı da var.
Küçük parçalara karşı kalkan
Bir santimetreden küçük parçalar kataloğa girmiyor, onlardan kaçmak mümkün değil. Bu yüzden istasyonun yaşam modülleri ve basınçlı tankları, 1 santimetreye kadar parçaların çarpmasına dayanacak kalkanlarla korunuyor.3 Kalkan, ana gövdeden biraz uzağa yerleştirilmiş ince bir dış katmandan oluşuyor. Parça bu katmana çarpınca dağılıyor ve enerjisi daha geniş bir yüzeye yayılıyor.
İki büyük cisim karşılaştığında kalkan da manevra da işe yaramayabiliyor. 10 Şubat 2009'da Sibirya'nın yaklaşık 790 kilometre üstünde, çalışan Iridium 33 haberleşme uydusu ile 1995'ten beri ölü olan Rus askerî uydusu Kosmos 2251 çarpıştı.10 Kosmos'un motoru yoktu ve kaçamazdı. Çarpışma iki binden fazla izlenebilir parça bıraktı ve o parçalar yıllarca başka uyduların çarpışma listelerinde göründü. Kuralların sertleşmesinin sebebi bu: ESA 2023'te kendi görevleri için görev sonrası yörüngede kalma sınırını 25 yıldan 5 yıla indirdi, FCC de Eylül 2022'de ABD lisanslı alçak yörünge uyduları için aynı 5 yıllık sınırı getirdi.11
Uzay istasyonu Kasım 2024'e kadar 26 yılda 39 kez önlem aldı. Starlink filosu Aralık 2025 ile Mayıs 2026 arasındaki temposuyla bu kadar manevrayı yaklaşık 50 dakikada yapıyor.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- NASA, "Space Station Raises Orbit Avoiding Orbital Debris", Uluslararası Uzay İstasyonu blogu, 19 Kasım 2024. nasa.gov ↩
- NPR, "The International Space Station adjusts its orbit to avoid space debris", 20 Kasım 2024 (NASA'nın açıklaması: 1998'den bu yana 39. önlem). npr.org ↩
- NASA Yörünge Enkazı Program Ofisi (ODPO), "Frequently Asked Questions": yörünge ve çarpışma hızları, istasyonun 10 binde 1 eşiği, kalkanların 1 cm sınırı. orbitaldebris.jsc.nasa.gov ↩
- ESA Uzay Enkazı Ofisi, "Space Environment Statistics", DISCOS veritabanı ve MASTER-8 modeli, Şubat 2026 referans nüfusu. sdup.esoc.esa.int ↩
- NASA, Orbital Debris Quarterly News 6(2), Nisan 2001: Uluslararası Uzay İstasyonu için çarpışma kaçınma süreci (4×50×50 km uyarı kutusu, 72 saat önceden bildirim, 10⁻⁴ eşiği). ↩
- ESA, "Reentry and collision avoidance"; T. Flohrer vd., "Tailoring the observation scenarios and data processing techniques for supporting conjunction event assessments" (ESA'nın 12 saatlik uygulama süresi varsayımı). esa.int ↩
- ESA, "ESA spacecraft dodges large constellation", 3 Eylül 2019; SpaceX'in açıklaması için Space.com, "European Satellite Dodges Potential Collision with SpaceX Starlink Craft", Eylül 2019. esa.int ↩
- SpaceX, "Gen1 and Gen2 Semi-Annual Report", FCC'ye sunum, 1 Temmuz 2026 (1 Aralık 2025-31 Mayıs 2026 dönemi: birinci nesil 65.137, ikinci nesil 142.015 manevra; 3×10⁻⁷ eşiği). ↩
- SpaceX, "Gen1 and Gen2 Semi-Annual and Annual Report", FCC'ye sunum, 31 Aralık 2025 (1 Haziran-30 Kasım 2025 dönemi: 148.696 manevra, en sık kaçılan cisimler, hedefe ulaşmayan olaylar); Aralık 2024-Mayıs 2025 dönemindeki 144.404 manevra için P. B. de Selding, Space Intel Report, 28 Temmuz 2025. ↩
- NASA, "Satellite Collision Leaves Significant Debris Clouds", Orbital Debris Quarterly News 13(2), Nisan 2009. ↩
- ESA, ESA's Annual Space Environment Report, 2025 (2023 Uzay Enkazı Azaltma Standardı: 25 yıldan 5 yıla); FCC, "Space Innovation; Mitigation of Orbital Debris in the New Space Age", Second Report and Order (FCC 22-74), 29 Eylül 2022. esa.int ↩
Kapak fotoğrafı: Uluslararası Uzay İstasyonu, 8 Kasım 2021'de ayrılan Crew Dragon Endeavour'dan. Fotoğraf: NASA, kamu malı, Wikimedia Commons.
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
