1911'de São Paulo'daki Butantan Enstitüsü'ne birkaç yılan geldi. Onları gönderen, Brezilya kıyısının 35 kilometre açığındaki Queimada Grande adasında görev yapan bir deniz feneri bekçisiydi. Enstitü hayvanları önce anakarada her yerde görülen jararaca sandı. Oysa renkleri sarımtıraktı, kuyrukları daha uzundu, başları daha iriydi.1
Birkaç yıl sonra adadan yeni bir parti geldi ve herpetolog Afrânio do Amaral yılanların dışkısında tüy buldu. Anakaradaki jararaca fare, kurbağa, kertenkele, hatta çıyan yiyordu. Bunlar kuş yiyordu. Amaral Nisan 1920'de adaya çıktı. 1921'de türü bilim dünyasına yeni bir tür olarak tanıttı: bugünkü adıyla Bothrops insularis, Brezilya'da jararaca-ilhoa, İngilizce literatürde altın mızrakbaş.1
- Anakaradaki akrabaları fare avlarken bu engereğin adada neyle beslendiği.
- Zehrin kuşlarda ve farelerde neden farklı sonuç verdiği ve bu bulgunun nerede tartışmalı kaldığı.
- 1950'lerde "erkeksiz kalan yılanlar" diye yayılan fikrin sonradan nasıl çürüdüğü.
- Adada bugün kaç yılan olduğu ve türü en çok neyin tehdit ettiği.
Deniz yükselince adada kalan engerek
Queimada Grande, São Paulo eyaletinin güneyinde, Itanhaém açıklarında duran kayalık bir ada. Yüzölçümü yaklaşık 0,43 kilometrekare, yani 43 hektar kadar. İskelesi, barınağı, düzenli patikası yok.2 Tek yapı, Brezilya Donanması'nın otomatik deniz feneri. Fenere bakım için ara sıra çıkan denizciler kıyıdan fenere uzanan 280 metrelik patikadan ayrılmıyor.3
Ada bir zamanlar anakaranın tepesiydi. Son buzul çağında deniz seviyesi bugünkünden çok aşağıdaydı ve bugünkü kıta sahanlığı kuru topraktı. Buzullar eriyip deniz yükselince kıyıdaki yüksek noktalar birer adaya dönüştü, üstlerinde yaşayan jararaca toplulukları da orada kaldı. Deniz seviyesi kayıtları adanın ayrılması için üç olası dönem gösteriyor: yaklaşık 9.500, 12.000 ya da 55.000 yıl önce. Butantan ekibinin 2025'te yayımladığı genom çalışması, türün en son deniz yükselişinden önce ayrılmış olabileceğini düşündürüyor.4 Aynı yoldan Brezilya kıyısındaki başka adalarda dört ayrı ada engereği türü daha ortaya çıktı.
Yavru yılanlar çıyan, kurbağa ve kertenkeleyle besleniyor. Yetişkinler ise çoğunlukla adaya göç yolunda uğrayan ötücü kuşları avlıyor. Kuşlar yetişkin yılanın besininin yüzde 80'inden fazlasını oluşturuyor; jararaca grubunda kuşa uzmanlaşmış tek tür bu.4 Butantan iki ana avı da belirledi. Beyaz tepeli elenya mart ayında adaya geliyor. Sabiá-una adlı ardıç kuşu ise haziranla ekim arasında uğruyor.1 Yılan bu yüzden sık sık ağaç dallarında avlanıyor ve gündüz de etkin. Ağaçta avlanma, gündüz etkinliği ve altın sarısı renk, anakaradaki akrabalarında ya hiç görülmüyor ya da çok nadir.
Kuşta güçlü, farede zayıf
Kuş avlamanın bir sorunu var. Isırılan fare birkaç metre kaçıp düşer, yılan da kokusunu izleyerek onu bulur. Isırılan kuş ise uçabilir ve bu adada uçtuğu yön çoğu zaman denizdir. Kuş, peşinden gidilecek bir koku izi de bırakmıyor. Araştırmacılar bu yüzden zehrin kuşlarda daha hızlı etki edecek biçimde evrimleştiğini düşündü.5
İlk ölçümler bu fikri destekledi. José Carlos Cogo'nun 1991'de Campinas Devlet Üniversitesi'nde (Unicamp) tamamladığı yüksek lisans tezi, ada engereğinin zehrini anakara jararacasının zehriyle karşılaştırdı. Tez, ada zehrinin yaklaşık 5 kat daha toksik olduğunu ve kuşların bu zehre memelilerden çok daha duyarlı olduğunu yazdı. Civciv kas dokusunda zehrin etkisi fare kasındakinden güçlü çıktı.6 2008'de Butantan'dan André Zelanis ve ekibi zehri üç ayrı hayvan grubunda denedi: fare, bir günlük civciv ve yeni çıkmış bal arısı. Ölümcül doz civcivlerde ve arılarda farelere göre daha düşük çıktı. Ekip bunu yılanın adadaki avına göre ayarlanmış bir zehrin işareti saydı.5
Genom çalışması bu tabloya bir şerh düşüyor. Ada zehrinin içeriği incelendiğinde anakara jararacasından belirgin biçimde ayrışan bir toksin bulunmadı. Anakaradaki jararaca toplulukları da kendi aralarında çok farklı zehirler taşıyor. Karşılaştırmada hangi anakara topluluğunun seçildiği, sonucu tek başına değiştirebilir.4 Ekip 15 aileye dağılmış 72 zehir geni saydı ve bu genlerdeki çeşitliliğin rastlantıdan çok doğal seçilimle şekillendiğini buldu.
Zehir dokuya da zarar veriyor. 1990'da yapılan bir çalışma, zehirden kanama, kas yıkımı ve ödem yapan ayrı toksinler ayırdı.7 Elimizdeki toksisite ölçümlerinin hepsi laboratuvar hayvanlarından geliyor.
Erkeksiz yılanlar efsanesi
1940'lar ve 1950'lerde adaya seferler düzenleyen Butantan herpetoloğu Alphonse Richard Hoge, dişileri ikiye ayırdı. Bir grup "gerçek dişi" idi. Öteki grupta dişi üreme organlarının yanında, erkek yılanların çiftleşme organı hemipenise benzeyen bir yapı vardı. Hoge bunlara "interseks" dedi ve adadaki erkeklerin azaldığını, interseks dişilerin çoğaldığını yazdı. Türün bir gün erkeğe ihtiyaç duymadan üreyebileceği bile tartışıldı.1
2009'daki bir çalışma bu ayrımı çürüttü. İncelenen bütün dişilerde aynı yapı vardı, yani "gerçek dişi" diye ayrı bir grup yoktu. Bugün hepsi dişi olarak sınıflanıyor.8 Butantan'dan üreme biyoloğu Selma Almeida-Santos, erkek sayısının neden az göründüğüne dair bir açıklama da getiriyor. Erkekler çiftleşme dönemi olan sonbahar ve kış dışında daha az dolaşıyor. Almeida-Santos'a göre Hoge'un seferleri büyük olasılıkla bu sakin döneme denk geldi ve azalan erkek fikri böyle doğdu. Aynı yapı Ilha dos Franceses'teki Bothrops sazimai ve Ilha da Moela'daki Bothrops germanoi dişilerinde de sık görülüyor, anakara jararacasında görülmüyor.1
Adada kaç yılan kaldı?
Uzun yıllar adadaki yılan sayısı için yalnızca tahminler dolaştı. İlk saha sayımını 2002'de Márcio Martins, Ricardo Sawaya ve Otávio Marques yaptı. Adayı kesen patika boyunca 10 metreye 10 metrelik 26 kare alan belirlediler ve her birini iki kez taradılar. İlk taramadan ormanda 2.134, çayırlıkta 224 yılan tahmini çıktı. İkinci taramada çayırda hiç yılan bulunmadı, orman tahmini 1.304'e indi. Ekip yasa dışı toplamaya dair izler de buldu. Mart 2008'de, Santos limanında tek bir yılana yaklaşık 30.000 dolar verecek alıcılar olduğunu söyleyen iki yabancıyla karşılaştıklarını yazdılar.3
2002 ile 2010 arasında yılanları işaretleyip yeniden yakalayan bir başka ekip, nüfusun yılda ortalama yüzde 7 kadar küçüldüğünü hesapladı. Yazarlar belirsizliğin büyük olduğunu ve sonucun dikkatle okunması gerektiğini de not etti.9 2021'de yayımlanan bir çalışma ormanlık alandaki nüfusu 2.899 olarak verdi; güven aralığı 1.903 ile 4.416 arasında.10 Genom verisinden yapılan hesap da son bin yıl için benzer büyüklükte bir nüfus gösteriyor ve son 10.000 yılda nüfusun dengede kaldığını düşündürüyor.4
Ada 5 Kasım 1985 tarihli 91.887 sayılı kararnameyle koruma alanı ilan edildi.2 Bugün oraya yalnızca Chico Mendes Biyoçeşitlilik Koruma Enstitüsü'nden (ICMBio) bilimsel izin alan ekipler çıkabiliyor. 2021 çalışmasının 100 yıllık simülasyonunda tür, nüfusun yüzde 95'inden fazlasını öldüren yangın gibi bir felaketten çok, her yıl adadan kaçırılan birkaç yılana karşı hassas çıktı.10
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Natasha Pinelli, "Como é a Ilha das Cobras: o que os cientistas estudam durante as expedições e a importância das pesquisas realizadas lá," Instituto Butantan, 11 Haziran 2025. ↩
- Decreto nº 91.887, 5 Kasım 1985, "Declara como Área de Relevante Interesse Ecológico - ARIE as ilhas de Queimada Pequena e Queimada Grande," Presidência da República; ICMBio'nun ada tanımı için: "Ilha das Cobras: Território selvagem e restrito é lar de uma das serpentes mais venenosas do mundo," G1 Santos e Região, 5 Ocak 2025. ↩
- Martins M, Sawaya RJ, Marques OAV, "A first estimate of the population size of the critically endangered lancehead, Bothrops insularis," South American Journal of Herpetology 3(2): 168-174, 2008. ↩
- Nachtigall PG, Mason AJ, Rokyta DR, Gibbs HL, Grazziotin FG, Junqueira-de-Azevedo ILM ve ark., "The Golden Lancehead Genome Reveals Distinct Selective Processes Acting on Venom Genes of an Island Endemic Snake," Genome Biology and Evolution 18(1): evaf243, 2025. doi:10.1093/gbe/evaf243 ↩
- Zelanis A, Travaglia-Cardoso SR, Furtado MFD, "Ontogenetic changes in the venom of Bothrops insularis (Serpentes: Viperidae) and its biological implication," South American Journal of Herpetology 3(1): 43-50, 2008. ↩
- Cogo JC, Estudo dos efeitos da peçonha de Bothrops insularis (Jararaca ilhoa) sobre o músculo de camundongo e pintainho, yüksek lisans tezi, Universidade Estadual de Campinas (Unicamp), 1991. ↩
- Selistre H, Queiroz L, Cunha O, De Souza G, Giglio J, "Isolation and characterization of hemorrhagic, myonecrotic and edema-inducing toxins from Bothrops insularis (jararaca ilhoa) snake venom," Toxicon 28: 261-273, 1990. ↩
- Kasperoviczus KN, Biologia reprodutiva da jararaca ilhoa, Bothrops insularis (Serpentes: Viperidae) da Ilha da Queimada Grande, São Paulo, yüksek lisans tezi, Universidade de São Paulo, 2009; aktaran: Travaglia-Cardoso SR, Zelanis A, Furtado MFD, Journal of Threatened Taxa 2(10): 1177-1184, 2010. ↩
- Guimarães M, Munguía-Steyer R, Doherty PF Jr, Martins M, Sawaya RJ, "Population Dynamics of the Critically Endangered Golden Lancehead Pitviper, Bothrops insularis: Stability or Decline?" PLoS ONE 9(4): e95203, 2014. ↩
- Abrahão CR, Amorim LG, Magalhães AM, Azevedo CR, Grisi-Filho JHH, Dias RA, "Extinction Risk Evaluation and Population Size Estimation of Bothrops insularis (Serpentes: Viperidae), a Critically Endangered Insular Pitviper Species of Brazil," South American Journal of Herpetology 19(1): 32-39, 2021. doi:10.2994/SAJH-D-17-00104.1 ↩
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
