"Pilim azalıyor ve hava kararıyor": bir robotun vedası

10 Haziran 2018, Mars'ta bir vadi. Gökyüzü haftalardır kararıyor. Gezegenin tamamını saran bir toz fırtınası güneşi silmiş; öğlen vakti gece gibi. Vadinin ortasında, golf arabası boyutunda, altı tekerlekli bir robot duruyor. Güneş panelleri toz içinde ve o panellerden gelen enerji artık bir ampulü bile zor yakar. Robot son gücüyle kameralarını güneşin olması gereken yere çeviriyor, karanlık ve yarısı eksik bir fotoğraf çekiyor, bir avuç mühendislik verisiyle birlikte Dünya'ya gönderiyor. Sonra susuyor.¹

O robotun adı Opportunity. Ve o gün gönderdiği veri paketi, sekiz ay sonra internetin en çok paylaşılan, en çok ağlatan cümlelerinden birine dönüşecek: "Pilim azalıyor ve hava kararıyor." Tek sorun şu: robot bu cümleyi hiç söylemedi. Peki nereden çıktı bu cümle? Ve neden milyonlarca insan, hiç tanımadığı bir makine için gerçekten üzüldü?

90 günlük iş, 15 yıllık mesai

Başa saralım. 2003 yazında NASA, Mars'a ikiz robotlar gönderdi: Spirit ve Opportunity. İkisine de biçilen ömür 90 Mars günüydü, yani üç ay kadar. Beklenti buydu çünkü güneş panellerinin kısa sürede tozla kaplanıp robotu enerjisiz bırakacağı hesaplanıyordu. Opportunity, Ocak 2004'te Meridiani Planum bölgesine indi; hava yastıklarıyla zıplaya zıplaya gitti ve inanılmaz bir şansla, bilim insanlarının incelemek için can attığı türden katmanlı kayaları barındıran küçük bir kraterin tam içine yuvarlandı. Ekip buna "delikten içeri girme" dedi, golfteki gibi.²

Sonra beklenmedik bir şey oldu: Mars'ın rüzgârları, panelleri tozla boğmak yerine ara ara temizledi. Robot ölmedi. 90 gün doldu, çalışmaya devam etti. Bir yıl doldu, devam etti. Beş yıl, on yıl derken Opportunity kendi türünün bütün rekorlarını kırdı: 2015'te başka bir gök cisminde maraton mesafesini aşan ilk araç oldu ve sustuğu güne kadar toplam 45,16 kilometre yol yaptı. Planlanan görev süresinin yaklaşık 55 katı, yani 5.111 Mars günü boyunca çalıştı.²

Bu sürede boş da durmadı. Suda oluşan hematit mineralinden yapılma, "yaban mersini" lakaplı küçük küreler buldu. Başka bir gezegende tortul kayaları ilk kez inceleyen araç oldu. Endeavour kraterinin kenarında, suyun kaya çatlaklarından geçtiğini gösteren alçıtaşı damarları ve içilebilir suya benzer nötr sularda oluşan kil mineralleri tespit etti. Bugün "Mars bir zamanlar yaşama elverişli olabilirdi" diyebiliyorsak, bu cümlenin altındaki kanıtların önemli bir kısmı bu küçük robotun kepçesinden ve kameralarından geldi.³ İkizi Spirit ise 2009'da kuma saplandı ve 2010'da sustu. Opportunity, kardeşinden sonra sekiz yıl daha tek başına gezdi.

Fırtına

Mayıs 2018'in sonunda Mars'ta bölgesel bir toz fırtınası başladı. Bunlar sık görülür; Opportunity 2007'de böyle bir fırtınayı zaten atlatmıştı. Ama bu seferki büyüdü, büyüdü ve birkaç hafta içinde gezegenin tamamını saran devasa bir olaya dönüştü. Yörüngedeki araçların çektiği fotoğraflarda Mars, kraterleri bile seçilemeyen düz bej bir topa benziyordu. Atmosferdeki toz o kadar yoğundu ki güneş ışığının neredeyse tamamı yüzeye ulaşamadan emiliyordu.

Opportunity nükleer pille değil güneş enerjisiyle çalışıyordu ve bu onun ölüm fermanı oldu. 10 Haziran 2018'de gönderdiği son veri paketi iki kritik sayı içeriyordu: güneş panelleri o gün yalnızca 22 vat-saat enerji üretebilmişti, normal bir günün onda birinden az. Atmosferin ışık geçirmezliğini ölçen tau değeri ise 10,8'di; Mars'ta o güne dek ölçülmüş en yüksek değer.² Gönderdiği son görüntü, güneşe bakan ama karanlıktan başka bir şey göremeyen, aktarım yarıda kesildiği için alt kısmı siyah kalan cızırtılı bir kareydi.¹ Sonra bağlantı koptu. Robot muhtemelen kendini uyku moduna aldı ve fırtınanın geçmesini beklemeye başladı.

Fırtına ekim başında dindi. NASA umutluydu; gökyüzü açılınca panellerin şarj olması ve robotun uyanması bekleniyordu. Uyanmadı. Ekip pes etmedi: kasım ile ocak arasında Mars'ın o bölgesinde rüzgârların arttığı, panellerdeki tozu daha önce defalarca süpürmüş bir mevsim vardı. O da geçti, ses yok. Sekiz ay boyunca Dünya'dan Opportunity'ye binden fazla komut gönderildi. Uyan, cevap ver, alıcın bozulduysa yedek kanaldan dinle. Hiçbirine yanıt gelmedi.⁴

Son şarkı

12 Şubat 2019 gecesi, Kaliforniya'daki Jet Propulsion Laboratory'nin operasyon salonu her zamankinden kalabalıktı. Ekip, son bir deneme için toplanmıştı. Kaliforniya çölündeki 70 metrelik dev antenden Mars'a son komut setleri yollandı. Ve komutlarla birlikte, bir de şarkı: Billie Holiday'in "I'll Be Seeing You" kaydı, yani "Seni görüyor olacağım". Eski dostlara, gidenlere söylenen bir veda şarkısı. Mühendisler salonda oturup gelmeyeceğini bildikleri cevabı beklediler.⁴

Cevap gelmedi. Ertesi gün NASA basın toplantısında görevin tamamlandığını duyurdu. Opportunity'nin son durağı, isim babalığını sanki kader yapmış gibi, Perseverance Vadisi'ydi: Azim Vadisi.

Söylenmemiş son söz

Görevin biteceği haberi yayıldığında, Los Angeles'ta KPCC radyosunda çalışan bilim muhabiri Jacob Margolis, Opportunity'nin ölümü hakkında bir yazı hazırlıyordu. Görevin bilim insanlarıyla konuştu. Proje bilimcisi Abigail Fraeman son veriyi şöyle özetledi: hiç gücümüz kalmadığını söylüyordu, ondan sonra bir daha haber alamadık. Proje müdürü John Callas da ekledi: gökyüzünün zifiri karanlık olduğunu, gündüz vakti gece yaşandığını bildiriyordu. Margolis bu iki teknik özeti, herkesin yüreğinde hissedeceği tek bir cümleye çevirip attığı mesajda paylaştı: robotun son mesajı özünde şuydu, "pilim azalıyor ve hava kararıyor".⁵

Sonrası çığ gibi. Cümle önce paylaşımın bağlamından koptu, sonra "özünde" ve "çevirisi" gibi yumuşatıcı ifadeler yolda düştü ve mesaj, robotun İngilizce olarak gönderdiği gerçek bir veda cümlesi gibi dolaşmaya başladı. Büyük gazeteler bile böyle haber yaptı. NASA'ya "robot gerçekten böyle mi dedi" soruları yağınca Margolis birkaç gün sonra bir açıklama yazısı kaleme almak zorunda kaldı: hayır, robotun kelimeleri yoktu; ben iki bilim insanının veri özetini şiirsel biçimde çevirdim.⁵ Gerçek son mesaj, kuru bir telemetri dökümüydü: 22 vat-saat, tau 10,8, yarım bir fotoğraf. Ama iş işten geçmişti. İnsanlar çizimler yaptı, şiirler yazdı, robotun mezar taşı maketlerini paylaştı. Söylenmemiş bir cümle, modern tarihin en çok inanılan alıntılarından biri olmuştu.

Opportunity'nin son sözleri yoktu; o cümleyi biz yazdık, çünkü bir makinenin sessiz ölümüne dayanamadık. bu yazının tek cümlelik özeti

Bir makineye yas tutulur mu?

Burada durup şunu sormak lazım: neden bu kadar etkilendik? Sonuçta ortada ne bir yüz var ne bir ses. Opportunity kimseye sarılmadı, kimseyle konuşmadı. Tekerlekli bir jeoloji aleti, o kadar.

Bilim insanları da aynı soruyu sordu. Carnegie Mellon Üniversitesi'nden araştırmacılar, Opportunity'nin ardından sosyal medyada paylaşılan yas mesajlarını inceledi ve bunları ünlü insanların, hayvanların ve sıradan nesnelerin ardından yazılanlarla karşılaştırdı. Sonuç çarpıcıydı: katılımcılara kimin için yazıldığı gizlenerek gösterilen Opportunity mesajları, yüzde 63 oranında bir insan için yazılmış sanıldı. Mesajların yarısından fazlası robota doğrudan "sen" diye sesleniyordu; birçoğu ondan "o kız" ya da "o çocuk" diye bahsediyordu. İnsanlar, tıpkı bir dosta yazar gibi yazmıştı.⁶

Aslında burada utanılacak bir şey yok; beynimiz böyle çalışıyor. Bir şey bizim adımıza zor bir işi uzun süre yapıyorsa, üstelik bunu yaparken engellerle boğuşuyorsa, ona niyet ve karakter atfetmeye başlıyoruz. Opportunity'nin hikâyesi bu kalıba kusursuz oturuyordu: küçüktü, yalnızdı, kendisinden hiçbir şey istemeden 15 yıl boyunca bize başka bir dünyanın fotoğraflarını taşıdı. Bir tekerleği arızalandı, geri geri gitmeyi öğrendi. Hafızası bozuldu, her sabah her şeye yeniden başladı. Kuma saplandı, kurtuldu. Sonra bir gün, elinde olmayan bir sebepten, karanlıkta kaldı ve bir daha uyanamadı. Bu, bir arıza raporu değil; bu düpedüz bir kahraman hikâyesi. Ve kahraman hikâyeleri bittiğinde insanlar üzülür.

Bir de şu var: Opportunity'ye tutulan yas, aslında biraz da kendimizle ilgiliydi. O robotu oraya biz gönderdik. Son şarkıyı çalan mühendisler, veda mesajları yazan yüz binlerce insan, hepsi aynı şeyi söylüyordu: iyi iş çıkardın, seni unutmayacağız. Bir makineye teşekkür etmenin tuhaf görünebileceğini herkes biliyordu. Kimse aldırmadı.

Vadi hâlâ orada

Opportunity bugün hâlâ Perseverance Vadisi'nde duruyor. Panelleri tozlu, kameraları kapalı. Mars'ın soğuğu muhtemelen devrelerini çoktan bitirdi. Ama bir gün, belki birkaç on yıl sonra, o vadiye insanlar inecek. Ve orada, kırmızı tozun içinde, 21. yüzyılın başında başka bir türün merakını sırtında taşımış küçük bir aracı bulacaklar.

O gün gelene kadar hikâyenin en güzel yanı şu: robotun söylemediği o cümle, yalan olduğu hâlde doğruydu. Pili gerçekten azalıyordu. Hava gerçekten kararıyordu. Biz sadece, sayıların söylediğini kelimelere çevirdik. Çünkü insan böyle bir canlı: Mars'a robot gönderecek kadar akıllı, o robotun ardından ağlayacak kadar da yufka yürekli.