II. Mehmed'in kuşatması 6 Nisan 1453'te başladığında Bizans İmparatorluğu bir şehirden biraz fazlasıydı. İmparatorun sözü surların dışındaki birkaç kilometrekareye, Marmara'daki Adalar'a ve Mora'daki despotluğa geçiyordu.1 Osmanlılar şehri ilk kez 1394'te abluka altına almıştı, 1422'deki kuşatma da sonuçsuz kalmıştı. Atina'daki Foundation of the Hellenic World'ün Konstantinopolis ansiklopedisi, 1422'den 1453'e kadar yeni bir saldırı yapılmamasının başlıca nedenleri arasında beşinci yüzyıldan kalma surları ve Venedik ile Ceneviz'in denizdeki üstünlüğünü sayıyor.2
Toprakların neredeyse hepsi elden çıkmıştı, başkent ise ayaktaydı. Bir imparatorluğun sınırlarını ne kadar süre koruyacağını başkentinin çevresindeki kara parçası mı belirliyor? Taradığımız yayınlarda bu ikisini doğrudan karşılaştıran bir ölçüm çıkmadı. Sorunun parçalarını ayrı ayrı ölçen çalışmalar ise var.
- Beş yüz yıl ayakta kalmış bir devlet, ertesi yüzyılda yüz yaşındaki bir devletten daha mı güvende?
- Tarihin en büyük 62 imparatorluğundan kaçı haritada yatay bir şerit gibi uzanıyor ve kuraldan sapan üçü hangileri?
- Avrasya'yı bilgisayarda hücre hücre yeniden kuran iktisatçılar, Çin ile Avrupa arasındaki farkı neye bağladı?
- Neredeyse bütün topraklarını kaybeden Bizans, başkentini 59 yıl daha nasıl elde tuttu?
İmparatorluklar kaç yıl yaşıyor?
Estonyalı siyaset bilimci Rein Taagepera 1978 ve 1979'da, MÖ 3000 ile MS 600 arasındaki 41 imparatorluğun büyüklüğünü ve ömrünü derledi.3 Harvard'dan Samuel Arbesman 2011'de bu ömürleri bir dağılıma oturttu. En iyi uyan, tek parametreli üstel dağılımdı ve ortalama ömür yaklaşık 220 yıl çıktı.4 Üstel dağılımın belleği yoktur. Bir devletin önümüzdeki yüzyılda çökme olasılığı, o güne kadar kaç yıl yaşadığına bağlı değildir.
Pisa Üniversitesi'nden Stefano Ciliberti 2025'te aynı testi çok daha büyük bir listeyle tekrarladı. Gunes Gokmen ve arkadaşlarının son 5.000 yılı kapsayan veri setindeki 168 siyasi yapıda ortalama ömür 298 yıl, ortanca 210 yıl çıktı ve dağılım yine üstel modele uydu.56 Listenin en uzunları güney Hindistan'daki Pandya hanedanı ile İran'daki Elam; ikisi de 2.000 yıl civarında yaşamış. Roma ile Bizans bu veri setinde tek bir devlet sayılıyor ve bin yılı aşıyor. En kısalar arasında Birinci Meksika İmparatorluğu ile Kraliçe Zenobia'nın Palmira krallığı var.5
Ciliberti'nin modelinde toprak kaybı ile çöküş arasındaki ilişki de beklenenden farklı çıktı. Uzun ömürlü imparatorluklar hayatlarının son yüzde 20'lik diliminde küçülüyor. Kısa ömürlüler en büyük hâllerine ulaştıktan sonra pek değişmeden duruyor. İki grupta da çöküş birden geliyor ve geldiği anda devletin büyüklüğü kendi tarihsel ortalamasından pek uzak olmuyor.5
Doğu-batı yönünde uzanan sınırlar
Peter Turchin, Jonathan Adams ve Thomas Hall 2006'da tarihin en büyük 62 imparatorluğunun haritadaki şeklini ölçtü. Yaklaşık yüzde 80'i doğu-batı yönünde, kuzey-güney yönünde olduğundan daha genişti ve on milyon kilometrekareyi aşan imparatorlukların hepsi bu gruptaydı. Kuraldan belirgin biçimde sapan üç örnek, Nil vadisine dayanan Yeni Krallık Mısırı, And Dağları boyunca uzanan İnka ve tamamı tropik ormanda kalan Khmer İmparatorluğu oldu. Yazarlara göre bu üçü de tek bir iklim kuşağının içinde büyüdü.7
Ekip buradan genel bir kural çıkardı: genişleme aynı ekolojik kuşakta en kolay ve en kalıcı oluyor. Moskova devleti 16. yüzyılda bozkır ile tayga ormanı arasındaki geçiş kuşağı boyunca doğuya ilerledi ve 17. yüzyılın ortasında Pasifik'e ulaştı. Güneydeki Orta Asya bozkırları ile çölleri ancak 19. yüzyılın sonunda alınabildi. Roma'nın MÖ 1. yüzyıldaki sınırları neredeyse birebir Akdeniz iklim kuşağıyla örtüşüyordu. MS 9'daki Teutoburg Ormanı yenilgisinde yaklaşık 20.000 lejyoner öldü ve Roma, kuzeydeki ormanlara doğru yeni fetih planlarından vazgeçti.7
- 220 yıl
- MÖ 3000 ile MS 600 arasındaki 41 imparatorlukta ortalama ömür.Arbesman, Historical Methods, 2011
- 298 yıl
- Son 5.000 yıldaki 168 siyasi yapıda ortalama ömür; ortanca 210 yıl.Ciliberti, Cliodynamics, 2025
- %80
- Tarihin en büyük 62 imparatorluğundan doğu-batı yönünde daha geniş olanların yaklaşık payı.Turchin, Adams ve Hall, JWSR, 2006
- 22,8 milyon km²
- Rus İmparatorluğu'nun 1895'teki en geniş hâli; Moğol İmparatorluğu'ndan sonra tarihin en büyük devleti.Turchin, Adams ve Hall, JWSR, 2006
Kuzey Çin Ovası'nın ağırlığı
Başkentin çevresindeki toprak sorusuna en çok yaklaşan çalışma 2023'te Quarterly Journal of Economics'te yayımlandı. Jesús Fernández-Villaverde, Mark Koyama, Youhong Lin ve Tuan-Hwee Sng Avrasya'yı küçük hücrelere böldü, her hücreye gerçek yükseklik, engebe, iklim ve tarım verimi bilgisini işledi. Devletlerin savaşarak büyüdüğü, bölündüğü ve birleştiği bir modeli bu harita üzerinde defalarca çalıştırdılar.8
Simülasyonların hepsinde Çin hızla birleşti. Siyasi birliği ölçen endeks Çin için yaklaşık 300 adımda 0,5'i geçti, 500 adımın sonunda da 1'e, yani tek devlete yaklaştı. Avrupa'da aynı endeks 500 adımdan sonra bile 0,2 civarında kaldı. Modelde belirleyici olan, Sarı Irmak ile Yangtze arasındaki geniş ve verimli düzlüktü: kuzey Çin'de bir devlet ovayı birleştirdiğinde eline geçen kaynak, engebeli güneydeki rakiplerin direnemeyeceği kadar büyük oluyordu. Ovanın iki yanını Tibet Platosu ile Pasifik Okyanusu kapatıyordu. Kuzey Avrupa Ovası ise birçok yönden istilaya açıktı.8
İktisat tarihçisi Philip Hoffman bu tür açıklamalara güçlü bir itiraz getirmişti. Bugünkü Çin'in yüzde 37'si dağlık sayılıyor, Avrupa'da bu oran yüzde 10'un biraz üstünde.9 Fernández-Villaverde ve arkadaşları engebenin bu farkı açıklamaya yettiğini ama tek açıklama olmadığını gösterdi. Engebe farkı hesaptan çıkarıldığında da kuzey Çin'deki büyük verimli çekirdek aynı sonucu veriyordu. Yazarların altını çizdiği koşul, büyük bir dağ, çöl ya da deniz engeliyle bölünmemiş verimli bir çekirdek bölge.8
Model bir hanedanın kaç yıl dayandığını hesaplamıyor. Hesapladığı şey, bir bölgenin zaman içinde ne ölçüde tek bir devlet altında toplandığı. Çin'de hanedanlar birçok kez yıkıldı ve ova her seferinde yeni bir hanedanın elinde yeniden birleşti. İlk birleşme MÖ 221'de, Qin ordularının kuzeydeki son bağımsız krallık Qi'yi almasıyla tamamlanmıştı.8
Surla korunan başkent
İktisatçı Kenneth Boulding 1962'de "güç kaybı eğimi" adını verdiği fikri önerdi. Bir devletin askerî gücü, merkezinden uzaklaştıkça azalır.10 Toprağı küçüldükçe Bizans'ın savunduğu her yer merkeze yakın kaldı. Son yüzyılda savunulacak kara cephesi tek bir sur hattına inmişti ve şehrin geri kalan yanları denizle çevriliydi.
Konstantinopolis 330'dan beri imparatorluk başkentiydi ve 1453'e kadar defalarca kuşatıldı. Yalnızca bir kez, 1204'te Dördüncü Haçlı Seferi sırasında düştü. Haçlılar o yıl kara surlarına değil, Haliç'e bakan duvara saldırmıştı.1 1453'te Bizanslılar Haliç'in ağzını zincirle kapattı. Osmanlı donanmasının bir kısmı 22 Nisan'da karadan taşınarak Haliç'e indirildi ve savunmacılar zaten az olan askerlerini bir cepheye daha dağıtmak zorunda kaldı.2
Bizans'ta iki ölçü birbirinden ayrıldı: devletin ömrü ve elinde tuttuğu toprak. Gokmen ve arkadaşlarının listesinde Roma ile Bizans tek devlet olarak bin yılı aşıyor, oysa o devlet son yüzyılında toprağının neredeyse tamamını kaybetmişti. Başkent çevresindeki kesintisiz düzlüğün büyüklüğünü 168 devletlik böyle bir listeye ekleyip ömür ve toprak kaybıyla karşılaştıran bir çalışma, taradığımız yayınlarda yok. Bilinen tarihler ise kesin. Şehir 53 günlük kuşatmanın ardından 29 Mayıs 1453'te düştü, Bizans'tan kalan son bağımsız toprak olan Trabzon da 15 Ağustos 1461'de Osmanlı'ya geçti.11
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Runciman, S. (1965). The Fall of Constantinople 1453. Cambridge University Press. ↩
- Foundation of the Hellenic World. "Fall of Constantinople, 1453". Encyclopaedia of the Hellenic World, Constantinople. constantinople.ehw.gr ↩
- Taagepera, R. (1978). "Size and duration of empires: Growth-decline curves, 3000 to 600 B.C.". Social Science Research 7(2), 180-196; Taagepera, R. (1979). "Size and duration of empires: Growth-decline curves, 600 B.C. to 600 A.D.". Social Science History 3(3-4), 115-138. ↩
- Arbesman, S. (2011). "The life-spans of empires". Historical Methods 44(3), 127-129. doi:10.1080/01615440.2011.577733 ↩
- Ciliberti, S. (2025). "On the life cycle of empires". Cliodynamics: The Journal of Quantitative History and Cultural Evolution. doi:10.21237/c7clio.53812 ↩
- Gokmen, G., Vermeulen, W. N. ve Vézina, P.-L. (2020). "The imperial roots of global trade". Journal of Economic Growth 25(1), 87-145. doi:10.1007/s10887-020-09174-7 ↩
- Turchin, P., Adams, J. M. ve Hall, T. D. (2006). "East-West orientation of historical empires and modern states". Journal of World-Systems Research 12(2), 219-229. doi:10.5195/jwsr.2006.369 ↩
- Fernández-Villaverde, J., Koyama, M., Lin, Y. ve Sng, T.-H. (2023). "The fractured-land hypothesis". The Quarterly Journal of Economics 138(2), 1173-1231. doi:10.1093/qje/qjad003 ↩
- Hoffman, P. T. (2015). Why Did Europe Conquer the World? Princeton University Press, 109-112. Fernández-Villaverde ve ark. (2023) aktarımıyla. ↩
- Boulding, K. E. (1962). Conflict and Defense: A General Theory. Harper & Row. ↩
- Venning, T. (ed.) (2006). A Chronology of the Byzantine Empire. Palgrave Macmillan. doi:10.1057/9780230505865 ↩
Kapak: İstanbul Kara Surları, 21 Ekim 2017. Fotoğraf: Carole Raddato, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons.
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
