Sosyolog Patrick Sharkey 2010'da elindeki veriye alışılmadık bir soruyla baktı: Chicago'da bir çocuk, evinin birkaç sokak ötesinde cinayet işlendikten birkaç gün sonra teste girerse puanı değişir mi? Veri, 1990'ların ortasından itibaren şehrin 80 mahallesinde binlerce çocuğu izleyen Chicago Mahallelerinde İnsan Gelişimi Projesi'nden geliyordu. Aynı mahallede oturan çocuklar kelime ve okuma testlerine farklı günlerde girmişti. Bazılarının test günü, oturduğu birkaç sokaklık alanda işlenen bir cinayetin hemen ardına denk geliyordu.1
Fark büyük çıktı. Cinayetten sonraki yedi gün içinde test edilen çocukların kelime puanı yaklaşık yarım standart sapma düşüktü; okuma testinde, olaydan sonraki dört gün içinde fark 0,66 standart sapmaya çıkıyordu. Bunu sınıf diliyle söylemek mümkün: tam ortada duran bir çocuk o hafta kelimede yüzde 31'lik, okumada yüzde 25'lik dilime iniyor. Çocukların cinayeti görmüş olması gerekmiyordu. Hesaba giren yalnızca olayın eve uzaklığı ve tarihiydi; bir hafta geçince ve olay yeri uzaklaştıkça etki sönüyordu.1
Sharkey aynı deseni şehirdeki ikinci, bağımsız bir veri setinde de buldu.
- Evin yakınında işlenen bir cinayet, çocukların okuma puanını bir hafta içinde ne kadar aşağı çekti?
- İstismar görmüş çocuklar öfkeli bir yüzü neden yaşıtlarından daha erken fark ediyor?
- Öngörülemez bir çocukluk zihni yalnızca yıpratıyor mu, yoksa bazı becerileri keskinleştiriyor mu?
- Chicago ve Liberya'daki deneylerde kısa bir terapi şiddeti ne kadar azalttı, etki kaç yıl sürdü?
Öfkeyi yarım ipucuyla tanımak
Wisconsin Üniversitesi'nden psikolog Seth Pollak ile MIT'den Pawan Sinha, 2002'de çocuklara ekranda adım adım netleşen yüzler gösterdi. Görüntü her adımda biraz daha açılıyor, çocuk yüzün öfkeli mi, mutlu mu, korkmuş mu, üzgün mü olduğunu söylüyordu. Fiziksel istismara uğramış çocuklar öfkeli yüzü, istismar görmemiş yaşıtlarından daha az görsel bilgiyle doğru tanıdı. Hüzünlü yüzde ise tersi oldu: aynı çocuklar üzüntüyü fark etmek için daha fazla ipucuna ihtiyaç duydu.2
Pollak bu farkı algısal öğrenmeyle açıklıyor. Bir evde tehlikenin ilk işareti bir yetişkinin yüzünde beliren öfkeyse, o işareti erken yakalayan çocuk kendini korumak için birkaç saniye kazanır. Pollak'ın yorumuna göre algı, çocuğun evde en sık karşılaştığı ve en pahalıya patlayan sinyale göre keskinleşiyor.
Kenneth Dodge, John Bates ve Gregory Pettit aynı soruyu yıllara yayarak sordu. 1990'da Science dergisinde yayımlanan çalışmalarında 309 çocuğu okul öncesinden itibaren izlediler. Erken yaşta fiziksel istismar gören çocuklar, yoksulluk, evdeki eşler arası şiddet, aile düzensizliği ve mizaç hesaba katıldıktan sonra bile ilerleyen yıllarda daha saldırgan çıktı. Aradaki köprü de ölçülebiliyordu. Bu çocuklar, niyeti belirsiz bırakılmış kışkırtma hikâyelerinde karşı tarafın bunu bile bile yaptığını varsaymaya daha yatkındı. Psikologlar bu eğilime düşmanca niyet yükleme adını veriyor.3
Hasar mı, ayar mı?
Buraya kadar okunan tablo, zor bir çocukluğun zihni yalnızca yıprattığı izlenimini veriyor. Minnesota Üniversitesi'nden Chiraag Mittal ve arkadaşlarının 2015'te yayımladığı deneyler daha karışık bir sonuç verdi. Katılımcılar hem dar hem rahat gelirli ailelerden geliyordu. Çocukluğunda sık taşınan, evine sürekli birilerinin girip çıktığı, anne babasının işi sık değişen yetişkinler, dikkat dağıtıcıya rağmen ilk tepkiyi bastırma görevinde daha kötü sonuç aldı. Kural değişince bir işten ötekine geçme görevinde ise öne geçtiler. Fark yalnızca katılımcılara önce zor günlerin geldiğini anlatan bir gazete haberi okutulduğunda ortaya çıktı.4
Öngörülemez bir evde büyüyen biri için kuralın her an değişebileceğini varsaymak işe yarar. Aynı ayar güvenli bir ortamda bedel ödetir. Dodge'un ölçtüğü eğilim de bu ikilikte duruyor: gerçekten tehlikeli bir sokakta belirsiz bir hareketi kasıt saymak insanı korur, okul koridorunda aynı okuma kavga başlatır.
Bu bulguların hepsi ABD'den, belli şehirlerden ve belli mahallelerden geliyor. Sharkey'nin bulduğu etki örneklemdeki her grupta görülmedi ve Sharkey nedenini ayrıca araştıracağını yazdı. Rakamlar Türkiye'ye birebir taşınamaz.
Otuz saniyelik top oyunu
Chicago'daki Youth Guidance derneğinin yürüttüğü Becoming a Man (Erkek Olmak) programında bir egzersiz şöyle işliyor. Öğrenciler ikişerli eşleşiyor, birinin eline bir top veriliyor, ötekine topu almak için 30 saniyesi olduğu söyleniyor. Neredeyse herkes topu zorla, arkadaşının yumruğunu açmaya çalışarak almaya uğraşıyor. Ardından grup lideri, kimsenin topu istemeyi denemediğini hatırlatıyor.5
Program, bilişsel davranışçı terapinin (BDT) okula uyarlanmış hali. Haftada bir saatlik grup oturumlarında gençler ilk tepkilerini fark etmeyi ve durumu başka türlü okumayı çalışıyor. Ekonomist Sara Heller ve arkadaşları programı iki büyük rastgele deneyle sınadı: 2009-10 öğretim yılında 2.740, 2013-15 arasında 2.064 gençle. Program süresince şiddet suçu gözaltıları ilk deneyde yüzde 45, ikincisinde yüzde 50 azaldı ve ilk deneyde liseyi bitirme oranı yüzde 12 ile 19 arasında arttı. Gözaltılardaki düşüş program bitince sürmedi. Araştırmacılar etkinin kaynağını öz denetim ya da sosyal beceri artışında bulamadı; en çok destek bulan açıklama, gençlerin otomatik tepkiyi bir an durdurmayı öğrenmesi.5
Aynı fikir Ağustos 2017'de daha zor bir gruba götürüldü. READI Chicago, şehrin güney ve batı yakasında silahla vurma ya da vurulma riski en yüksek görülen 2.456 yetişkin erkeği kurayla iki gruba ayırdı. Bir gruba 18 ay boyunca maaşlı iş, BDT oturumları ve sosyal destek teklif edildi. Kontrol grubunda 20 ay içinde her 100 kişiye 11 silahla yaralanma ya da öldürülme düştü.6
Sonuç karışık. Çalışmanın ana ölçütü olan, üç şiddet göstergesini birleştiren endekste anlamlı bir değişim çıkmadı. Silahla yaralama ve cinayet gözaltıları yüzde 65 düştü; ama birden çok test yapıldığı için uygulanan düzeltmeden sonra bu sonuç anlamlılığını kaybediyor. Sokaktaki saha çalışanlarının programa yönlendirdiği alt grupta tablo daha net. Bu adamların silahlı şiddet gözaltıları yüzde 79, bu tür saldırılarda yaralanma ya da ölme oranları yüzde 43 azaldı ve sonuç düzeltmeden sonra da ayakta kaldı.6
On yıl sonra Monrovia
Liberya'nın başkenti Monrovia'da 2009'da, iç savaşın bitiminden altı yıl sonra, ekonomist Christopher Blattman ve arkadaşları suç ve sokak şiddetiyle iç içe yaşayan 999 genç erkeği kurayla dört gruba ayırdı. Bir gruba sekiz haftalık terapi, birine 200 dolar nakit, birine ikisi birden verildi; dördüncü grup hiçbir şey almadı. Terapiyi yerel bir dernek olan NEPI'nin kendi yetiştirdiği kolaylaştırıcılar verdi. Aralarında psikoloji eğitimi almış kimse yoktu.7
Ekip on yıl sonra aynı adamları yeniden buldu. Soygun, uyuşturucu satışı ve sokak kavgası gibi davranışları birleştiren endeks, yalnızca terapi alanlarda 0,20, terapiyle parayı birlikte alanlarda 0,25 standart sapma düşük çıktı. Yalnızca para alanlarda kalıcı bir etki görülmedi; yoksulluğu birkaç haftalığına hafifletmek tek başına yetmemişti. Etki en çok, başlangıçta en riskli görünen adamlarda toplandı.7
Bu sonucun da sınırı var. Liberya verisi büyük ölçüde adamların kendi beyanına dayanıyor ve araştırmacılar bunun yanlılık yaratabileceğini makalede kendileri tartışıyor. Chicago'da okul programının gözaltı etkisi program bitince söndü, READI'nin ana ölçütü ise anlamlı çıkmadı. Yine de dört deneyin ortak noktası, tehlikeye göre ayarlanmış algının yetişkinlikte de yeniden çalışılabilmesi. Monrovia'da terapiyle 200 doları birlikte alan adamlar, on yıl sonra son iki hafta içinde kontrol grubuna göre ortalama 0,92 daha az suç işlediklerini bildirdi; bu, yaklaşık yüzde 49'luk bir düşüş.7
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Sharkey, P. (2010). "The acute effect of local homicides on children's cognitive performance." Proceedings of the National Academy of Sciences, 107(26), 11733-11738. DOI: 10.1073/pnas.1000690107. Chicago Mahallelerinde İnsan Gelişimi Projesi (PHDCN) ve Üç Şehir Çalışması verisi; kelime testinde yaklaşık 0,5, okuma testinde yaklaşık 0,66 standart sapma düşüş. ↩
- Pollak, S. D. & Sinha, P. (2002). "Effects of early experience on children's recognition of facial displays of emotion." Developmental Psychology, 38(5), 784-791. DOI: 10.1037/0012-1649.38.5.784. ↩
- Dodge, K. A., Bates, J. E. & Pettit, G. S. (1990). "Mechanisms in the cycle of violence." Science, 250(4988), 1678-1683. DOI: 10.1126/science.2270481. ↩
- Mittal, C., Griskevicius, V., Simpson, J. A., Sung, S. & Young, E. S. (2015). "Cognitive adaptations to stressful environments: When childhood adversity enhances adult executive function." Journal of Personality and Social Psychology, 109(4), 604-621. DOI: 10.1037/pspi0000028. ↩
- Heller, S. B., Shah, A. K., Guryan, J., Ludwig, J., Mullainathan, S. & Pollack, H. A. (2017). "Thinking, fast and slow? Some field experiments to reduce crime and dropout in Chicago." The Quarterly Journal of Economics, 132(1), 1-54. DOI: 10.1093/qje/qjw033. ↩
- Bhatt, M. P., Heller, S. B., Kapustin, M., Bertrand, M. & Blattman, C. (2024). "Predicting and preventing gun violence: An experimental evaluation of READI Chicago." The Quarterly Journal of Economics, 139(1), 1-56. DOI: 10.1093/qje/qjad031. ↩
- Blattman, C., Chaskel, S., Jamison, J. C. & Sheridan, M. (2023). "Cognitive behavioral therapy reduces crime and violence over ten years: Experimental evidence." American Economic Review: Insights, 5(4), 527-545. DOI: 10.1257/aeri.20220427. İlk sonuçlar: Blattman, Jamison & Sheridan (2017), American Economic Review, 107(4), 1165-1206. ↩
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ya da tedavi önerisi değildir. Kapak fotoğrafı: Chicago'nun batı yakasında Garfield Park basketbol sahası, 2023. Fotoğraf: SwissAmish, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
