Neandertallerin Çürüyen Ahşap Aletleri Kireç Taşında Kalıp Bıraktı

Abric Romaní'de kazı kürekten önce kırıcıyla başlıyor. Barselona'nın 50 kilometre batısında, Capellades kasabasındaki bir yamacın dibinde duran bu kaya sığınağında arkeologlar 1983'ten beri sertleşmiş kireç taşı tabakalarını kırıp altlarındaki kumlu katmanlara iniyor.¹ Taşın içinden çoğu zaman taş alet, hayvan kemiği ve ocak külü çıkıyor. Bazen de içi boş bir oyuk çıkıyor. Oyuğun biçimi bir dala, bir kütüğe ya da ucu düzgünce sivriltilmiş bir sopaya benziyor.

Bu oyuklardan ve kömürleşmiş ahşap parçalarından oluşan 597 buluntu, 7 Ekim 2026'da Science Advances dergisinde ilk kez bir arada yayımlandı. Katalonya İnsan Paleoekolojisi ve Sosyal Evrim Enstitüsü'nden (IPHES-CERCA) Palmira Saladié'nin yönettiği ekibe göre izlerin 13'ü Neandertallerin yaptığı ya da kullandığı nesnelere ait.²

Tahta çürüdü, taş şeklini tuttu

Sığınağın tabanını on binlerce yıl boyunca aralıklarla su bastı. Yavaş yükselen su yerde kalan odunu, kemiği ve taş aletleri örttü. Sudaki kalsiyum karbonat bunların çevresinde çökeldi ve zamanla traverten denen gözenekli kireç taşına dönüştü.¹ İçeride kalan tahta çürüdü ama çevresindeki taş, şeklini kalıp gibi sakladı. Enstitünün basın bültenine göre bazı kalıplarda odunun hücre dokusu bile seçilebiliyor.³ Ekip bu boşluklara poliüretan reçine döküp nesnelerin birebir kopyasını çıkarıyor.²

Ateşe yakın duran parçaların bir kısmı kömürleşerek bugüne geldi.

Ahşabın çıktığı 16 katman yaklaşık 62 bin ile 40 bin yıl öncesine tarihleniyor. Tarihler uranyum serisi yöntemiyle, yani travertenin içindeki uranyumun zamanla toryuma dönüşme oranı ölçülerek bulundu.¹ Almanya'daki Schöningen ve Lehringen ile İtalya'daki Poggetti Vecchi'den daha önce de ahşap mızraklar ve kazma sopaları çıkmıştı. Bunlar çoğunlukla göl kıyısındaki çamurda korunmuş av yerleriydi. Abric Romaní ise bir yaşam alanı: 300 metrekarelik sığınakta farklı tipte ocaklar ve aletlerin belli köşelerde yoğunlaşması, uyku ve iş alanlarının ayrıldığını düşündürüyor.¹

İki mızrak, dört tabla ve dalsız bir direk

Bulunan ahşabın büyük kısmı yakacak. Sığınakta gövde, dal, kök ve ocak başlarına yığılmış odun var; en uzun kütük 7,2 metre. Yakacak çoğunlukla arka duvarın dibinde ya da yaşam alanının dış kenarında toplanmış. Kömür parçalarının yüzde 90'ından fazlası sarıçam.²

İnsan elinden çıkan 13 nesnenin en dikkat çekenleri R katmanındaki iki mızrak. Birincisi 2,45 metre uzunluğunda ve en kalın yeri 3,66 santim; bu kalınlık neredeyse tam ortada duruyor. Ekip bu biçimi, yakından saplamak için kullanılan bir dürtme mızrağına benzetiyor. İkincisinin 1,99 metresi korunmuş ve ucundaki 13 santimlik kısım 0,6 santimlik bir sivriliğe iniyor. Birinci mızrağın çıktığı katmandaki hayvan kemiklerinin hepsi kızıl geyiğe ait. En az dört geyikten kalan kemikler arasında üç kafatası, mızrağın ve ocakların çevresinde bir arada bulundu.²

Dört nesne ev içi işlerle ilgili. Bunlar ardıç kabuğundan yapılmış, kömürleşmiş tablalar; en büyüğü 55 santime 20 santim ve bir ucu sivriltilmiş. Ekip, sığınakta yakacak da alet de hep çamdan yapılırken tabla için ardıcın seçilmesini ve tablaların ocakların hemen yanında durmasını tesadüf saymıyor. I katmanında çaprazlanmış sırıklar, yiyecek hazırlamak için kurulmuş bir sehpanın kalıntısı olabilir. N katmanındaki 5,10 metrelik direkte ise tek bir dal izi yok. Science'ın haberine göre bu direk bir rüzgâr siperinin ya da dinlenme barınağının omurgası olabilir.¹²

Benzeri bilinmeyen saplı sopa

P katmanından çıkan nesne tek parça tahtadan yapılmış. Bir ucunda 16 santim uzunluğunda, 4,2 santim genişliğinde bir sap var; öbür ucu genişleyip üçgene benzer sivri bir başa dönüşüyor.² Science'ın haberine göre toplam boyu 30 santim kadar.¹

Makaleye göre Eski Dünya'nın tarih öncesi kayıtlarında buna benzeyen bir nesne yok. Taş Devri'nden kalmış ahşap sopalar zaten çok az: bilinen tek olası örnek Zambiya'daki Kalambo Şelalesi'nden ve yaklaşık 400 bin yıllık.² Ortak yazarlardan M. Gema Chacón, Science'a nesnenin av silahı olabileceğini, kemik kırmak ya da taş yontmak için vurmaya yarayan bir alet de olabileceğini söyledi. Chacón'a göre kesin olan iki şey var: şekil doğal değil ve yüzeyde kazıma izleri görülüyor.¹ Aynı katmandaki taş aletler de sığınağın en gelişmiş işçiliğini taşıyor. Orada hem Levallois yöntemiyle, yani çekirdek taşı önceden biçimlendirip istenen yongayı koparmakla yapılmış aletler hem de ince uzun dilgiler bulundu. Ekip sopayı bu yüzden emek ve plan isteyen bir alet takımının parçası sayıyor.²

Neyi henüz bilmiyoruz?

Reading Üniversitesi'nden arkeolog Annemieke Milks araştırmada yer almadı. Science'a kalıplarda alet izlerinin görünmediğini ve bazı ayrıntıların hiç görülemeyeceğini söyledi. Aşağı Saksonya Anıt Koruma Dairesi'nden Dirk Leder daha temkinli: kesik izi ya da taşla soyulmuş kabuk görülmeden doğal bir dalı sivriltilmiş bir mızraktan ayırmak ona göre son derece zor.¹ Leder, Schöningen'deki ahşap aletleri yeniden inceleyen 2024 tarihli çalışmanın da başyazarı.⁴

Ekip kendi sınırlarını makalede açıkça yazıyor. Kabuk parçalarında insan eliyle biçimlendirilmiş bir kabı ağaçtan kendiliğinden ayrılmış kabuktan ayırmak zor. Tabla yorumu boyutların düzenine, ocaklara yakınlığa ve ardıç seçimine dayanıyor. Sopanın ne işe yaradığı da bilinmiyor.²

Kazı, Katalonya hükümetinin desteklediği 2026-2029 projesiyle sürüyor.³ Sığınağın altına inen 30 metrelik sondaj, henüz açılmamış katmanların 110 bin yıl öncesine kadar uzandığını gösteriyor.⁵

Elvan

Derin Geçmiş'in sesi. Kazı raporlarını, makale dipnotlarını ve müze envanterlerini okuyup hikâyeye çeviriyor. Bir buluntuyu anlatırken kimin kazdığını da söylemeyi ilke sayar.