Kazakistan bozkırındaki Baykonur kentinin yönetimi, 24 Ekim 2026 cumartesi sabahı saat 10.00 için kent parkındaki dikilitaşın önünde bir anma töreni duyurdu.1 Kozmodromun takviminde o gün fırlatma yoktu. Rus devlet uzay ajansı Roskosmos'un açıklamasına göre her yıl 24 Ekim'de Baykonur'dan roket kalkmıyor, rampalardaki teknik çalışmalar da duruyor. Ajans bu güne "sessizlik günü" diyor.2

Geleneğin kaynağında aynı takvim gününe üç yıl arayla denk gelen iki kaza var. İlki 29 yıl boyunca saklandı.

Bu yazıda neler var?

Bayram hediyesi olacak füze

Füzenin adı R-16'ydı. Dnepropetrovsk'taki OKB-586 tasarım bürosunun başındaki Mihail Yangel, onu Sovyetler Birliği'nin dolu hâlde bekleyebilen ilk kıtalararası füzesi olarak tasarlamıştı. Sergey Korolev'in R-7'si sıvı oksijen yakıyordu. Oksijen tankta hızla buharlaştığı için füze ancak fırlatmadan hemen önce doldurulabiliyor, hazırlık en az yedi saat sürüyordu. R-16 ise nitrik asit bazlı bir oksitleyici ve UDMH denen hidrazin türevi bir yakıtla çalışıyordu. İki sıvı da oda sıcaklığında sıvı kalıyor, birbirine değdiği anda kendiliğinden tutuşuyordu. Bunun bedeli, ikisinin de zehirli ve aşındırıcı olmasıydı.3

Bu ayrıntıları Korolev'in yardımcılarından Boris Chertok'un anılarından biliyoruz. NASA anıları İngilizceye çevirip 2006'da yayımladı. Chertok'a göre Stratejik Roket Kuvvetleri komutanı ve denemeleri yöneten devlet komisyonunun başkanı Mareşal Mitrofan Nedelin, Yangel'le birlikte ilk fırlatmayı 7 Kasım'dan önce yapmak istiyordu. Ekim Devrimi'nin 43. yıl dönümüne bir "hediye" yetiştirilecekti.3 Füze 21 Ekim'de rampaya taşındı, 23 Ekim'de yakıtı dolduruldu. Test ekibi 72 saat boyunca rampadan ayrılmadı. Hruşçov Moskova'dan sık sık Yangel'i ve Nedelin'i arıyordu.

Arızalar birbirini izledi. Yakıt borularını açan patlayıcı diskler güvenilir çalışmıyordu. Füzenin komut sırasını zamanlayan mekanik programlayıcılar, yani adım motoruyla dönen kam milleri, başlangıç konumunda değildi. Poligonun bölüm şeflerinden Yarbay S. D. Titov toplantıda yakıtın boşaltılmasını ve füzenin fabrikaya geri gönderilmesini önerdi. Komisyon çalışmaları dolu füzenin üstünde sürdürmeye karar verdi.3 Chertok felaketin en önemli nedenini hiçbir askerî ya da devlet ihtiyacıyla açıklanamayan bir acelecilik olarak yazıyor.

Füzeye 20 metre uzaklıkta bir bank

Nedelin ekibe örnek olmak için füzenin yaklaşık 20 metre ötesindeki bir banka oturmuş, işleri oradan izliyordu. Kazadan sonra Leonid Brejnev başkanlığındaki hükümet komisyonu, Merkez Komite'ye gönderdiği çok gizli raporda şunu yazdı: fırlatmaya 60 dakika kala rampada, işin gerektirdiği 100 kişinin yanında 150 kişi daha bulunuyordu.3

Hava kararmıştı. Sığınaktaki kumanda panelinde görevli bir subay, programlayıcıları başlangıç konumuna getirme komutunu verdi. İkinci kademenin bataryası o sırada kurallara aykırı olarak füzenin elektrik hattına bağlıydı. Adım motorları geri dönerken akım, programlayıcının kontakları üzerinden ikinci kademe motorunun yakıt tanklarını basınçlandıran valfe ulaştı ve motor rampada çalıştı. Alevi hemen altındaki birinci kademenin tanklarını deldi. TASS'ın aktardığına göre füzede yaklaşık 100 ton yakıt ve oksitleyici vardı.4 Savunma Bakanlığı'nın film ekibi fırlatmayı çekmek için uzaktan kumandalı kameralar kurmuştu; motor ateşlenince yönetmen kameraları çalıştırdı. Chertok'un anlattığı görüntülerde servis platformlarında sıkışanlar ateşe atlıyor, kaçanlar eriyen asfalta saplanıyor ya da rampayı çevreleyen dikenli tele takılıyor. İtfaiye yangını ancak iki saat sonra kontrol altına alabildi.3

Yangel birkaç dakika farkla kurtuldu. Elektrik sistemleri tasarımcısı Andronik İosifyan onu rampadan yaklaşık 150 metre uzaktaki sigara içme odasına çağırmıştı. Aynı davet komisyon başkan yardımcısı Grişin'e de yapıldı. Grişin rampada kaldı ve öldü. Yangel alevlerin arasından insan çıkarmaya çalışırken ellerinden yandı, zorla hastaneye götürüldü.3

Rakamlarla
20 metre
Mareşal Nedelin'in fırlatma hazırlığını izlerken oturduğu bankın füzeye uzaklığı.Chertok, Rockets and People II, NASA, 2006
150 kişi
Fırlatmaya 60 dakika kala rampada, işin gerektirdiği 100 kişiye ek olarak bulunan kişi sayısı.Brejnev komisyonu raporu, Chertok 2006
74
Rampada ölen asker ve sivil sayısı: 57 asker, 17 sanayi temsilcisi.Yefimenko raporu, Chertok 2006
8
24 Ekim 1963'te Baykonur'daki R-9A silosunda çıkan yangında ölenlerin sayısı.Rusya Acil Durumlar Bakanlığı, Baykonur birimi
Bilim yazıları e-postana gelsin mi?
Haftada bir, böyle yazıları tek e-postada gönderiyoruz. Reklam yok, istediğin an tek tıkla ayrılırsın.

Uçak kazası diye duyuruldu

Hruşçov olayın üstüne tam bir gizlilik koydu. Sovyet basını Nedelin'in bir uçak kazasında öldüğünü duyurdu.5 Batı'ya ilk haber Aralık 1960'ta bir İtalyan ajansından sızdı. Sovyetler Birliği felaketi ilk kez Nisan 1989'da Ogonyok dergisinde çıkan bir yazıyla kabul etti.3

Kaç kişinin öldüğü bugün de tartışmalı. Poligonun kurmay başkanı Tümgeneral Grigoriy Yefimenko'nun resmî raporuna göre rampada 57 asker ile 17 sanayi temsilcisi, toplam 74 kişi öldü. Chertok 2004'te bu belgelerin fotokopisini arşivden aldı ve hesabı yeniden yaptı. Baykonur'daki toplu mezara, hastanede ölenlerle birlikte 84 asker gömülmüştü. 17 sivilin cenazesi çalıştıkları kentlere gönderilmişti. Bu hesapla toplam 101 ediyor.3 1994'te açıklanan devlet komisyonu sayısı 78, Roskosmos'un 2010'daki açıklaması ise 126.

Yatay çubuk grafik: 24 Ekim 1960 felaketi için verilen ölü sayıları. Aralık 1960 İtalyan ajansı 100, Ekim 1965 Penkovski kaynaklı haber 300, Eylül 1989 Sovyet hükümeti 54, 1994 devlet komisyonu 78, 2006 Chertok 101, 2010 Roskosmos 126
Aynı felaket için 50 yılda açıklanan altı farklı ölü sayısı. Kesikli çizgi, resmî raporun rampada öldüğünü yazdığı 74 kişiyi gösteriyor. Roskosmos 2010'da 126 sayısını verirken gerçek sayının 60 ile 150 arasında olabileceğini de ekledi. Grafik: kafa1milyon; veri Chertok 2006, New York Times 1960, 1965 ve 1989 haberleri, Roskosmos 2010.

Ölenlerden biri, Korolev'in füzelerinin denemelerinden sorumlu daire başkanı Yarbay Yevgeni Ostaşev'di. Kaza Yangel'in füzesinde olmuştu. Ostaşev rampaya yalnızca meslektaşlarına destek olmak için gitmişti.3

Kırmızı ve sarı karanfillerle çevrili siyah mermer mezar taşı; üstünde iki küçük portre fotoğrafı ve Kiril harfleriyle Yevgeni Ostaşev 1924-1960, Arkadi Ostaşev 1925-1998 yazıyor
Baykonur'daki toplu mezarda Ostaşev kardeşlerin taşı, 24 Ekim 2010. Yevgeni 1960'taki felakette öldü; kardeşi Arkadi 38 yıl sonra aynı mezara gömüldü. Fotoğraf: Mixrunya, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.

Brejnev komisyonu, adım motorları bataryalar bağlanmadan önce başlangıç konumuna getirilseydi yangının büyük olasılıkla çıkmayacağını yazdı. Kimse yargılanmadı. Yangel komisyona "Kimse suçlanmasın, bütün alt yüklenicileri izleyemeyen baş tasarımcı olarak suçlu benim" dedi.3 Sonraki güvenlik incelemeleri felaketi tek bir elektrik hatasından çok, dolu bir füzenin çevresinde çöken bir güvenlik yönetimi olarak ele alıyor.6 R-16'nın ikinci örneği 2 Şubat 1961'de başarıyla uçtu.

Üç yıl sonra, aynı gün

24 Ekim 1963'te Baykonur'un 70 numaralı alanında, Korolev'in R-9A füzesi için kazılmış bir yeraltı silosunda yangın çıktı. R-9A, R-16'nın tersine kerosen ve sıvı oksijenle çalışıyordu. Önceki gün siloda yakıt doldurma işlemi yapılmış, kuyunun havasında oksijen birikmişti. Rusya Acil Durumlar Bakanlığı'nın Baykonur birimine göre oksijen yoğunluğu izin verilen sınırın bir buçuk katına çıkmıştı. Ertesi gün ekip telemetri odasında yanmayan bir ampulü değiştirirken bir kıvılcım çıktı. Oksijenle zenginleşmiş hava tutuştu ve sekiz kişi öldü.74

Bu ikinci kazadan sonra 24 Ekim kozmodromun takviminden çıkarıldı.2

Güneşli bir sonbahar gününde beyaz bir dikilitaşın önünde üniformalı bir asker nöbet tutuyor; kaidenin önüne kırmızı karanfiller bırakılmış, arkada parkta toplanmış insanlar görünüyor
Baykonur'daki anıtta 24 Ekim 2009 töreninde nöbet tutan bir asker. Dikilitaşın kaidesinde felaketin tarihi, 24.10.1960 yazıyor. Fotoğraf: Yuriy75, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.

Yevgeni Ostaşev'in bir buçuk yaş küçük kardeşi Arkadi, Korolev'in bürosunda deneme mühendisi olarak çalıştı. Chertok felaketin anlatımını yazarken onun aktardıklarına dayandı. Arkadi Ostaşev 12 Temmuz 1998'de Moskova'da öldü. Beş yıl önce yazdığı vasiyetinde külünün ağabeyinin yattığı toplu mezara gömülmesini istemişti. Kazakistan'dan izinler alındıktan sonra eşi ve oğlu külleri Aralık 1998'de Baykonur'a götürdü ve Yevgeni Ostaşev'in yanına gömdü.8

Dipnotlar ve Kaynaklar

  1. Baykonur Kent Yönetimi (Ekim 2026). "Афиша мероприятий на выходные дни" ve 24 Ekim anma günü duyurusu. portal.baikonuradm.ru ↩
  2. Zakon.kz (24 Ekim 2026). "День, когда Байконур замирает: почему 24 октября не запускают ракеты". Roskosmos basın servisine dayanarak. zakon.kz ↩
  3. Chertok, B. (2006). Rockets and People, Volume II: Creating a Rocket Industry. Ed. Asif A. Siddiqi. NASA SP-2006-4110. Bölüm 32, "Catastrophes", s. 597 ve sonrası; Brejnev komisyonu raporunun çevirisi bu bölümdedir. nasa.gov ↩
  4. Science XXI (24 Ekim 2026). "Почему на Байконуре 24 октября не проводят пуски ракет". TASS'a dayanarak. sciencexxi.com ↩
  5. "Chief of Rockets Killed in Soviet; Moscow Reports Death of Nedelin in Plane Crash". The New York Times, 26 Ekim 1960, s. 2. ↩
  6. Gingerich, D. E., Forrest, J. S., Abiin, A. A. ve Maricle-Fitzpatrick, T. M. (2015). "The Russian R-16 Nedelin Disaster: An Historical Analysis of Failed Safety Management". Journal of Space Safety Engineering, 2(2), 65-73. doi:10.1016/S2468-8967(16)30052-0 ↩
  7. Rusya Acil Durumlar Bakanlığı, 70 Numaralı Özel İtfaiye Müdürlüğü (Baykonur). "День, когда не стартуют ракеты на Байконуре". mchs.gov.ru ↩
  8. Beketova, Y. "Племя титанов". Kozmonotluk Gazileri Birliği, Ostaşev kardeşler üzerine yazı. soyuzveteranov.ru ↩

Kapak: Baykonur'un 41 numaralı alanı, Eylül 2023. R-16 füzesinin 24 Ekim 1960'ta yandığı rampanın kalıntıları. Fotoğraf: Linar Khalitov, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons.

Kategoriler ve Etiketler
Bilim baykonur uzay tarihi nedelin felaketi sovyet uzay programı roket kazaları r-16
Bu yazıyı paylaş
kafa1milyon

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.