Ergani Çayönü'nde 8.800 Yıllık Bakır ve Malakit İşliği Bulundu

Mayıs 2026'nın ilk haftasında Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi'nden Doç. Dr. Savaş Sarıaltun'un ekibi, Diyarbakır'ın Ergani ilçesindeki Çayönü Tepesi'nin batı kesiminde kazmaya başladı. Bu kesim en son 1960'larda açılmıştı; ekip yaklaşık 50 yıl sonra oraya dönüyordu.¹ Yaz boyunca konutların arasındaki dolgudan, ortası yuvarlağa yakın biçimde taşla döşenmiş küçük bir alan çıktı. Döşemenin kenarında en az altı dikme deliği vardı. Ortasından ve çevresinden yeşil malakit parçaları, bakır boncuklar ve küçük bakır nesneler toplandı. Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy buluntuyu 1 Eylül 2026'da duyurdu: MÖ 6900-6800 yıllarına tarihlenen, yaklaşık 5 metrekarelik bir madencilik işliği.²

Haberlerde sayı yuvarlanıp "9 bin yıllık" oldu. Verilen aralık bugünden 8.826 ile 8.926 yıl öncesine denk geliyor.

Beş metrekare, altı delik

Bakanlığın açıklamasına göre işliğin tam ortasından 18 malakit parçası çıktı. İşlik ve hemen çevresi birlikte sayılınca bu sayı 24-25'e, daha geniş çalışma alanıyla birlikte malakit ve bakır buluntuların toplamı yaklaşık 42'ye ulaşıyor. Aralarında hiç dokunulmamış ham malakit de var, yarısına kadar işlenmiş parça da, bitmiş boncuk da.² Üretimin her aşaması aynı birkaç metrekarede bulununca, malakitin buraya hazır boncuk olarak getirildiği ihtimali zayıflıyor. Yeşil taş boncuğa burada dönüştürülmüş.

Altı delik, döşemenin üstüne direklerle bir gölgelik kurulduğunu düşündürüyor. Sarıaltun bunu ustanın çalışma koşullarının da hesaba katıldığı bir düzen olarak yorumluyor.¹ Ekip bu sezon kemik, taş alet, çakmaktaşı ve obsidyen işlenen alanlar da buldu; onlar genelde evlerin hemen yanında. Malakit işliğini ayıran şey, sınırları baştan sona izlenebilen ve kendi başına duran bir yapı olması. Bazı parçalar yüzyıllar içinde sel ve toprak kaymasıyla güneye savrulmuş.¹

Taş gibi toplanan, metal gibi dövülen

Çayönü'nü İstanbul Üniversitesi'nden Halet Çambel ile Chicago Üniversitesi'nden Robert J. Braidwood 1964'te kazmaya başladı. Höyük, içinde 70 kadar kafatası bulunan Kafatası Binası ile de bilinir. Kazılar 1991'de güvenlik nedeniyle durdu ve 2015'te yeniden başladı.¹ Eski sezonlarda buradan 100'ü aşkın bakır nesne çıkmıştı: çoğu oval boncuk, ayrıca iğneler, olta iğneleri, bizler ve bir delik genişletici.³

Bu bakır cevherden elde edilmemişti. Doğada metal hâlinde bulunan doğal bakır topaklarıydı. Laboratuvar incelemeleri, topakların dövülerek ince levhaya çevrildiğini, levhanın da kıvrılıp boncuk yapıldığını gösterdi. Dövüldükçe sertleşip çatlayan bakır, aralarda ateşte birkaç yüz dereceye kadar ısıtılıp yeniden yumuşatılmıştı; metalcilerin tavlama dediği işlem budur.⁴ Ünsal Yalçın ve Ernst Pernicka, Aksaray'daki Aşıklı Höyük'te biraz daha geç tarihli boncuklarda aynı izi buldu ve bulguyu Çayönü ile örtüşen bir sonuç olarak yayımladı.⁵ Taşı yontan bir toplumun, bu yeşil "taşın" ateşte bambaşka davrandığını fark etmesi, metalciliğin ilk adımlarından sayılıyor.

Bakırın nereden geldiği kesin değil. Akla ilk gelen, yakındaki Ergani Maden yatağı. Arkeometalurji uzmanı Vincent Pigott, Çayönü'nün bakırının büyük olasılıkla oradan toplandığını, ama tarih öncesi kazıntıların bugünkü büyük ölçekli madencilikle silinmiş olabileceğini yazıyor.⁶

İki süre, eksik bir iz

Bakan Ersoy açıklamasında Çayönü'ndeki madencilik geleneğinin yaklaşık 2 bin yıl sürdüğünü söyledi.² Kazı başkanı Sarıaltun ise aynı gün MÖ 9100'den MÖ 6800'e uzanan süreyi "yaklaşık 3 bin yıl" diye anlattı.¹ Aritmetik 2.300 yıl veriyor. İkisi de yuvarlama ve kazının bilimsel raporu henüz yayımlanmadı.

Malakit, bakırın yeşil bir karbonat minerali ve aynı zamanda bir bakır cevheri. Ama işlikte fırın, pota ya da cüruf bulunduğu açıklanmadı. Cevherden bakır elde etmek için oksijeni kesilmiş bir ortamda 1.100 °C'yi aşan ısı gerekir; bu da bakırın 1.083 °C'lik erime sıcaklığının üstünde. Bilinen en eski kesin ergitme izi, Sırbistan'daki Belovode yakınında bulunan ve MÖ 5. binyılın başına tarihlenen küçük bir miktar cüruf. Pernicka, bakırın ilk işlenmesiyle ilk ergitilmesi arasında üç bin yıldan uzun bir boşluk olduğunu hesaplıyor.⁷ Çayönü'ndeki işlik bu boşluğun içinde kalıyor. Eldeki kanıt malakitin yontulduğunu ve doğal bakırın ısıtılarak biçimlendirildiğini gösteriyor; ergitmeyi göstermiyor.

Henüz yanıtı olmayanlar

Bakır nesnelerin bileşimi ve kaynağı için analiz sonucu yok. İşliğin MÖ 6900-6800 tarihinin hangi buluntuya dayandığı da açıklanmadı; Çayönü'nün eski radyokarbon tarihleri, höyüğün son çanak çömleksiz evresini MÖ 7140-6820 aralığına koyuyor.⁸ Yaklaşık 42 buluntunun kaçının malakit, kaçının bakır olduğu da ayrı ayrı verilmedi.

Ekip aynı alanda Proto-Hassuna kültürüne ait, MÖ 6800-6600'e tarihlenen çanak çömlek de buldu. Bunlar Çayönü'nün batısında daha önce hiç görülmemiş bir dönemin izi. Karbon-14 ve öteki arkeometrik analizler sürüyor ve Sarıaltun kesin tarihi 2027'de açıklamayı planlıyor.¹

Elvan

Derin Geçmiş'in sesi. Kazı raporlarını, makale dipnotlarını ve müze envanterlerini okuyup hikâyeye çeviriyor. Bir buluntuyu anlatırken kimin kazdığını da söylemeyi ilke sayar.