1946'da İngiliz arkeolog Walter B. Emery, Sakkara'daki S3503 numaralı mezarın kuyu ağzında 13 çamur tıpa buldu. Küplerin ağzını kapatan bu tıpaların üstüne, ıslak çamurda silindir mühür yuvarlanarak yan yana dört işaret basılmıştı. Emery dördünden ikisini Birinci Hanedan kralı Djer'e verdi. Ortadaki ikisinin bir kadına, Meretneith'e ait olduğunu düşündü.1
On üç tıpanın hepsi bugün kayıp, Emery'nin cam negatifi de bulunamıyor. Geriye kazı arşivindeki siyah beyaz bir fotoğraf kaldı.2
- Mısır'da tahta çıktığı kesin bilinen kadın kralların hangi yüzyıllarda yaşadığı.
- Kayıp bir çamur tıpanın fotoğrafının bilgisayarda hangi adımlarla yeniden okunduğu.
- Aynı görüntüye bakan Berlinli bir Mısırbilimcinin orada kimin adını gördüğü.
- Abydos'taki mezarda dik duran şarap küplerinin iç yüzünde hangi izlerin kaldığı.
Hatşepsut'tan çok önce
Kadın firavun denince akla önce Hatşepsut gelir. 18. Hanedan'ın bu kraliçesi, üvey oğlu III. Thutmose tahta çocuk yaşta çıkınca naip oldu, birkaç yıl sonra kral unvanlarını kendisi aldı. Metropolitan Sanat Müzesi'nin kronolojisine göre MÖ 1479-1473 arasında naip, 1473-1458 arasında kraldı.3 Ondan üç yüzyılı aşkın süre önce 12. Hanedan'ın son hükümdarı Sobekneferu de tam kraliyet unvanıyla tahta oturmuştu. Ramsesler döneminde yazılan Torino Kral Papirüsü ona 3 yıl, 10 ay ve 24 gün veriyor.4
Başlıktaki sorunun cevabı bu yüzden evet. Mısırbilimcilerin hâlâ tartıştığı konu, bu listenin ne kadar geriye gittiği. Meretneith, Hatşepsut'tan yaklaşık 1.500 yıl önce, Mısır tek bir kralın yönetiminde birleştikten birkaç kuşak sonra yaşadı.
Adı ilk kez Abydos'ta okundu. Flinders Petrie 1899-1900 kazısında Umm el-Kaab'daki kraliyet mezarlığında Y mezarını açtı ve önündeki taş stelde gördüğü adı yeni bir krala ait sandı. Aynı adın dişil ekle yazıldığı başka buluntular çıkınca Meretneith bir kralın eşi sayılmaya başlandı. Mezarı ise Djet ile Den'in mezarlarının arasında, kralların sırasında duruyor: 16,5 metreye 14 metre, derinliği 2,7 metre. Petrie onu mezarlığın en özenle yapılmış mezarı diye anlatmıştı.1
Kayıp tıpanın fotoğrafı yeniden okundu
İlk hanedanlarda hükümdarın adı serekh denen bir çerçevenin içine yazılırdı. Çerçeve sarayın cephesini çizer, adın üstüne bir tanrı oturur; erkek krallarda bu tanrı şahin biçimindeki Horus'tur. Emery'nin tıpalarındaki iki serekhin üstünde şahin görünmüyordu. Emery 1961'de oradaki işareti tanrıça Neith'in çapraz okları olarak okudu ve Meretneith'in Djer'den sonra tahta geçmiş olabileceğini yazdı.1
Herkes ikna olmadı. Peter Kaplony 1963'te yayımlanan görüntünün bu okumayı taşımadığını söyledi. Silke Roth ise 1997'de serekhteki adın Meretneith'in başka yazıtlardaki yazılışına uymadığını öne sürdü.1
Charles Üniversitesi Çek Mısırbilimi Enstitüsü'nden Sue Kelly ile dijital teknisyen Crystal Miller, Prague Egyptological Studies dergisinin 2026 sayısında bu fotoğrafı yeniden ele aldı. Mısır Keşif Derneği Eylül 2022'de fotoğrafı yüksek çözünürlükte taradı. Araştırmacılar önce kontrastı artırdı, ardından kaya resimlerindeki silik boyaları görünür kılmak için geliştirilen DStretch yöntemini denedi; renksiz bir fotoğrafta bu yöntem sınırlı kaldı. Sonucu Photoshop'taki eşik maskesi verdi. Mührün kabarık yüzeyi beyaza, çamur zemin siyaha ayrıldı, renkler ters çevrildi, görüntü vektöre dönüştürüldü. Yazarlar çıkan çizimi, madeni paranın üstüne kâğıt koyup kömürle sürterek alınan izle karşılaştırıyor. Çizim, Emery'nin 1954'teki kazı raporuna elle çizdiği kopyadan çok daha ayrıntılı.1
Yeni çizimde ikinci ve üçüncü serekhin ad bölümünde iki kez yazılmış bir çapa işareti seçiliyor. Çapa, Meretneith'in adının bilinen her yazılışında bulunan tek ortak işaret. İkinci serekhin üstündeki iz Neith simgesine uyuyor. Üçüncüsünün üstünde ise bir şahinin bacakları ve karın çizgisi görülüyor olabilir. Kelly ve Miller bunun bilinen ilk kadın Horus serekhi olma ihtimalini "cezbedici" buluyor, ama bu sonuca varmaktan kaçınıyor.1
Berlin'den itiraz
Berlin Humboldt Üniversitesi'nden Eva-Maria Engel çalışmada yer almadı. Makaledeki iyileştirilmiş görüntüleri inceledikten sonra Live Science'a, mührün yalnızca Kral Djer'in adını taşıdığını ve Meretneith'in hiç geçmediğini söyledi.2 Kelly ile Miller'ın makalesi, serekhlerin Meretneith'i andığını kabul edenler arasında Engel'in 2021 tarihli bir çalışmasını da sayıyor.1
Engel, Meretneith'in gücünden şüphe etmiyor. Kadının önceki ve sonraki kralların arasında bir mezarı olduğunu, başka yerlerde bulunan yazıtların oğlu Den küçükken onun adına yönettiğini gösterdiğini hatırlatıyor.2 Anlaşmazlık, Meretneith'in kral işaretini resmen taşıyıp taşımadığında düğümleniyor.
Mühürlerde bir kadının izi
Serekh bir yana bırakılınca iz başka belgelerde daha net. Abydos'ta Den'in mezarından çıkan ve 1987'de Günter Dreyer'in yayımladığı mezarlık mührü, Birinci Hanedan hükümdarlarını sırayla sayıyor ve listeyi "kral annesi" unvanıyla Meretneith'le kapatıyor. Listede adının önünde ölüler tanrısı Khentiamentiu bulunmayan tek kişi o. Bazı araştırmacılar bunu, mührü yaptıranın hâlâ hayatta olan Meretneith olduğuna bağlıyor.1
Alman Arkeoloji Enstitüsü'nün bulduğu bir başka mühür, adının Den'den iki hükümdar sonra, Semerkhet döneminde de listede durduğunu gösteriyor. Sonraki kral Qaa'nın mührü sekiz hükümdar sayıyor ve Meretneith'i atlıyor. Kırık taş kapların üstündeki yazıtlarda adı hazineyle ve saray görevlileriyle yan yana geçiyor.1
Kelly ve Miller bu dağınık belgeleri tek bir kariyerin evreleri olarak okuyor. Önce Djer'in yanında ortak hükümdar, sonra küçük Den'in naibi olan kral annesi, belki Den öldükten sonra yeniden yönetimde. Radyokarbon tarihlerine dayanan 2013 tarihli bir modele atıf yapan yazarlara göre Meretneith şu ya da bu sıfatla en az 30 yıl ülkeyi yönetti.1 Kelly 2025'te Birinci Hanedan'ın başlarından Neithhotep'i Mısır'ın ilk kadın hükümdarı olarak incelemişti. Bu hesapla Meretneith, adı serekhe yazılan ikinci kadın oluyor.5
Abydos'taki küpler
Mezar 2021'den beri yeniden kazılıyor. Viyana Üniversitesi'nden Christiana Köhler'in yönettiği Alman-Avusturya ekibi, 2023 baharında mezarın merkez bölümünü ve çevresindeki 41 yan odanın 27'sini tamamladı.6 Kuzeydoğu köşedeki Y-KK2 odasının dibinde 24 sağlam şarap küpü dik duruyordu, üçünün çamur mührü hâlâ yerindeydi. On ikisinin iç yüzünde yatay tortu çizgileri vardı: küpler ağzına kadar doldurulmuş, sıvı yavaş yavaş buharlaşmıştı.7 Ekim 2023'te ekip, mezarda yüzlerce büyük şarap küpüyle birlikte Meretneith'in hazine gibi merkezi dairelerden sorumlu olduğunu gösteren yazıtlar bulduğunu duyurdu.7
Kelly ve Miller makalelerini, bu kazının sonuçları yayımlandıkça Meretneith'in yerinin daha iyi anlaşılacağı notuyla bitiriyor.1 Emery'nin 13 tıpasından biri bulunmadıkça serekh tartışması, Mısır Keşif Derneği arşivinde duran ve 1946 kazısından kalan tek fotoğrafa bağlı kalacak.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- S. Kelly ve C. Miller (2026). "New technology illuminating ancient evidence: re-evaluating Meretneith's serekhs and political position", Prague Egyptological Studies XXXVI: 28-49. S3503 tıpaları, dijital çizim yöntemi, Petrie ve Emery kazıları, Kaplony ve Roth itirazları, mezarlık mühürleri, Y mezarının ölçüleri. pes.ff.cuni.cz (PDF) ↩
- O. Jarus (28 Eylül 2026). "A 72-year-old photo is revealing new clues about 'Meretneith,' a powerful woman who may have ruled Egypt 5,000 years ago", Live Science. Tıpaların ve cam negatifin kayıp olması, Eva-Maria Engel'in değerlendirmesi. livescience.com ↩
- The Metropolitan Museum of Art, "List of Rulers of Ancient Egypt and Nubia", Heilbrunn Timeline of Art History. Hatşepsut'un naiplik ve krallık tarihleri. metmuseum.org ↩
- Torino Kral Papirüsü, Museo Egizio, Torino. Okuma için: K. Ryholt (1997). The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, Kopenhag: Museum Tusculanum Press. ↩
- S. Kelly (2025). "Neithhotep: Ancient Egypt's First Female Ruler", Studien zur Altägyptischen Kultur 54: 271-281. ↩
- E. C. Köhler, P. Ferschin, A. Hood, F. Junge, B. I. Kovács ve M. Minotti (2023). "A Preliminary Report of New Archaeological Fieldwork at the Tomb of Queen Meret-Neith of the 1st Dynasty at Abydos, Umm el-Qaab", Ägypten und Levante 33: 75-144. doi.org/10.1553/AEundL33s21 ↩
- Viyana Üniversitesi (9 Ekim 2023). "5,000-year-old wine for Egyptian queen", basın bülteni; "Visualizing an Ancient Egyptian Queen" proje sayfası, Y-KK2 odası. univie.ac.at · egyptology.univie.ac.at ↩
- Görseller: kapak, Meretneith steli, Kahire Mısır Müzesi, fotoğraf: لا روسا, CC BY-SA 4.0; stel yakın planı, Juan R. Lazaro, CC BY 2.0; Umm el-Kaab, Markh, kamu malı. Hepsi Wikimedia Commons. Grafik: kafa1milyon.com. ↩
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
