Bilim · Paleontoloji yazıları e-postana gelsin mi?
Haftada bir, böyle yazıları tek e-postada gönderiyoruz. Reklam yok, istediğin an tek tıkla ayrılırsın.

İtalya'nın Trieste yakınlarındaki Villaggio del Pescatore sahinden on yılı aşkın süredir Tethyshadros insularis taşınıyor. Holotip iskeletin adı Antonio. Üst çenenin ön kenarında, dışarıdan bakınca tarak dişi gibi duran kemik çıkıntıları vardı; ekip uzun süre bunların süzgeç ya da süs olup olmadığını tartıştı. Kasım 2026'da Royal Society Open Science'ta yayımlanan mikro-bilgisayarlı tomografi çalışması, o çıkıntıların diş değil, keratin gaganın altındaki damar ve sinir ağının kemikte bıraktığı iz olduğunu yazdı.1

Çalışmayı Marco Muscioni (Bologna Üniversitesi) ve Federico Fanti'nin (Bologna) liderliğindeki uluslararası ekip yürüttü. Üç Tethyshadros örneğinin ön çene kemiklerini taradılar; Antonio'nun yanı sıra diş süreni görmek için SC 57026 numaralı mandibulayı da okudular. Gagada keratin kalıntısı kalmamış; okunan şey yalnızca kemik, gözenek ve içindeki mikro kanallar.1 Trieste'nin birkaç kilometre kuzeyindeki bu fosil yatağı, Avrupa'da nadir görülen iyi korunmuş hadrozor adayı olarak zaten tanınıyordu.3

Edmontosaurus annectens iskelet parçaları, saha fotoğrafı; ördek gagalı dinozor çene anatomisi için karşılaştırmalı örnek
Edmontosaurus annectens fosili. Görüntü Tethyshadros değil; ördek gagalı hadrozorlarda ön çenenin yaygın görünümünü gösteren karşılaştırmalı bir örnek. Fotoğraf: Vassil, kamu malı, Wikimedia Commons.
Bu yazıda neler var?

Kemikte kalan «dikenler»

Hadrozorların ön çenesinde predentary ve premaxilla birleşerek düz, geniş bir uç oluşturur. Türkçede bu gruba «ördek gagalı» denmesi, dıştan düz bir gagayı çağrıştırır. Tethyshadros'ta bu kenar boyunca küçük tüberküller, yani çıkıntılar vardı. Makale, bu yapıları daha önce «anormal süslü gaga» diye etiketlenen bir düzenin aslında damar kanallarının açtığı boşlukların kenarında kalan kemik restleri olarak yeniden yorumluyor.1

Micro-CT görüntülerinde circumflex damarlar, palatin ve narin çevresi kanalları, orta premaxiller sinüs ve gagaya inen kalın damarlar tek bir ağ gibi bağlanıyor. Ekip, bu ağın canlıda keratin rhamphotheca dediğimiz dış gaganın altına kan ve sinir taşıdığını öne sürüyor; yani dıştan görünen düzgün gaga, alttaki kemikten daha geniş ve daha karmaşık olabilirmiş.1 Bologna ekibinin kamuoyu duyurusunda Muscioni, «dikenli gaga» tabirinin aslında çok daha karmaşık bir canlı organın kemikte kalan ayak izi olduğunu söylüyor.3 Kuş gagalarında da benzer damar yoğunluğu, dokunmayı ve hızlı keratin yenilenmesini destekler; makale bu benzetmeyi anatomi karşılaştırması olarak kullanıyor, akrabalık iddiası olarak değil.

Edmontosaurus canlı modeli, düz ön gaga ucu
Edmontosaurus canlı modeli. Keratin gaga kafatasına oturduğundan fosilde kalmaz; karşılaştırmalı çizim ve tomografi birlikte okunur. Görsel: kamu malı, Wikimedia Commons.
Rakamlarla
150 µm
SC 57026 mandibulasında ölçülen en geniş diş aşınma çizgisi genişliği; kalsit taneli karasal ot öneriyor.Muscioni ve ark., Royal Society Open Science, 2026
100-200 µm
Mesowear yorumunda dışarıdan gelen kum/çakıl tanelerinin tipik boy aralığı.Muscioni ve ark., 2026
3 örnek
Tomografiye giren Tethyshadros iskeleti; holotip Antonio ve mandibula SC 57026 dahil.Muscioni ve ark., 2026
10.1098/rsos.260392
Birincil makale DOI'si, Kasım 2026.Royal Society Open Science

Ne yiyordu, ne hissediyordu?

Mandibuladaki diş sırasında çoğunlukla ön-arkaya uzanan derin çizikler var; çapraz ikinci bir iz de mevcut. Ekip, bu ikili deseni paleal (geri-ileri) çene hareketiyle uyumlu sayıyor. Üst sınırda ölçülen çizik genişliği 150 mikrometreyi geçiyor; bu da tek başına bitki kristalinden ziyade tortudaki kalsit ve kum taneleriyle aşındığı yönünde okunuyor. Tethyshadros, geç Maastrihtiyen'de Adriyatik kıyısındaki karbonatlı, mevsimsel bir kara yarıyıyordu; makale toprakta 100 ile 200 mikrometre çaplı kireçtaşı parçacıklarının bol olabileceğini yazıyor.1 Alt diş sırası bitkiyi öğütürken gaga önden kırpıyor; bu iş bölümü hadrozorlarda klasik, ama Antonio'da ön uçtaki aşınma izleri ilk kez bu kadar ince çözünürlükle çift kaynaklı okunuyor.

Aynı çalışma, damar yoğunluğunun gaganın burun delikleriyle ısı alışverişi yapabileceğini tartışıyor. Kanıt doğrudan sıcaklık ölçümü değil; kuşlardaki benzer beak vasculature modellerine ve kemiğin porozitesine dayanan karşılaştırmalı çıkarım. Yani bugün kesin dediğimiz kısım mekanik: sert, aşındırıcı ot kesen bir uç. Duyu ve termoregülasyon katmanı «muhtemel» diye işaretli, yeni örnekler ya da doku eseri gelirse güçlenir.1

Tethyshadros gagasının kesme, duyu ve ısı fonksiyonlarını özetleyen koyu zeminli şema
Makalenin öne sürdüğü üç işlevin sadeleştirilmiş özeti. Rakamlar dipnottaki Muscioni ve ark. (2026) ölçümlerinden. Grafik: kafa1milyon.com

Eski «süzgeç» anlatısı

Tomografi sonuçları Kasım 2026'da basına yansıdığında bağımsız aktarımlar da aynı noktayı vurguladı: dikenler dışarıdan görünmüyor, kemik altında keratin ve damar ağı var.3 Biz burada yalnızca açık erişimli makalenin ölçtüğü kanalları ve aşınma izlerini takip ediyoruz.

Ördek gagası benzetmesi paleontolojiye 1970'te Los Angeles'taki bir Edmontosaurus kafatasına oturmuştu. İç yüzeydeki oluklar, yarı sucul ördeklere benzetilince «süzgeç» hayal edildi; sonra bütün hadrozorların karada sert bitki kopardığı netleşti. Tethyshadros verisi bu dönüşüme başka bir kanıt ekliyor: çıkıntılar sudan yosun süzmek için değil, keratin tabakayı besleyen damar ağının kemiğe kazıdığı hatlardı.12 Bu bulgunun hadrozorların tamamına tek tek uygulanıp uygulanmayacağı henüz araştırma konusu; makale, aynı örüntünün daha erken iguanodontlarda da görülebileceğini yazıyor.1

Villaggio del Pescatore zaten bu yüzden sıra dışı: aynı sahadan çıkan on iki ergen dinozor iskeleti ve aralarında bir ördek gagalı türü, 2022'den beri «fosilleşme bakımından olağanüstü» diye anılıyor. Antonio şimdi yalnızca bölgesel bir merak değil, gaganın yumuşak doku mimarisini okuyan bir ölçüm noktası. Sonraki adım, benzer tomografi taramasının daha büyük hadrosaurid örneklerine genişleyip genişlemeyeceği; Bologna ekibinin açık erişimli makalesi taban veri setini oraya bırakıyor.1

Sen «ördek gagalı» deyince hâlâ suda süzülen düz bir gagayı düşünüyorsan, Antonio sana kemik üstüne örülmüş keratin, altına işlenmiş sinir ve kum taneleriyle ovuşmuş diş sırası gösteriyor. Villaggio del Pescatore'daki bu holotip, Kasım 2026'da Royal Society Open Science'ta DOI 10.1098/rsos.260392 ile yayımlanan analizde gaga kenarındaki dikenlerin damar izi olduğu raporlandı.1

Dipnotlar ve Kaynaklar

  1. Muscioni, M., Rotatori, F. M., Chiarenza, A. A., Dreossi, D., Fanti, F. (2026). The bird-like complexity of hadrosauroid beaks. Royal Society Open Science, 13(11): 260392. DOI: 10.1098/rsos.260392. Villaggio del Pescatore holotip «Antonio» ve mandibula SC 57026; micro-CT; neurovascular rhamphotheca; mesowear >150 µm. ↩
  2. Switek, B. (2011). Shovel-beaked, not duck-billed. Smithsonian Magazine. Edmontosaurus LACM 23502 gagası; 1970 Morris süzgeç yorumunun ardından karasal otçul model. smithsonianmag.com ↩
  3. Freie Universität Berlin, basın bülteni № 141/2026 (12 Kasım 2026). Tethyshadros tomografi çalışması; Villaggio del Pescatore fosil yatağı. fu-berlin.de ↩
  4. Fotoğraf: Vassil, Edmontosaurus annectens specimen, kamu malı, Wikimedia Commons. Edmontosaurus canlı modeli, kamu malı, Wikimedia Commons. ↩

Bu yazı paleontoloji haberidir; evrim veya beslenme konusunda kişisel tavsiye değildir. Yumuşak doku yorumları yeni örneklerle güncellenebilir.

Kategoriler ve Etiketler
Derin Geçmiş tethyshadros fosil hadrozor paleontoloji italya dinozor
Bu yazıyı paylaş
Elvan

Elvan

Derin Geçmiş'in sesi. Kazı raporlarını, makale dipnotlarını ve müze envanterlerini okuyup hikâyeye çeviriyor. Bir buluntuyu anlatırken kimin kazdığını da söylemeyi ilke sayar.