National Geographic: Çekilen göller İznik'ten Van'a antik yapıları gün yüzüne çıkarıyor

Haberi Katie Nadworny yazdı. Dergiye göre Türkiye'deki göllerin yaklaşık yüzde 75'i küçülüyor ya da yok olma sürecinde, bunların çoğu son on yılda. Geçen yıl yakın tarihin en ağır kuraklıklarından biri yaşandı ve ülke topraklarının yüzde 88'i çölleşme riski taşıyor. Göller çekildikçe Sapanca'da antik iskeleler ile küçük bir şapel, Adıyaman'da ve Van'da binlerce yıllık taşlar ortaya çıkıyor.

Bazilika artık kuru toprakta

Şahin, Türkiye'nin ilk sualtı arkeolojisi bölümünü kuran isim ve Bursa Uludağ Üniversitesi'nde profesör. Bazilikayı bulduğu yıl Archaeology Magazine keşfi 2014'ün en önemlileri arasına almıştı. Ekip, ziyaretçilerin yapıyı suyun altında görebileceği bir müze planlıyordu. Göl 2020'de çekilmeye başlayınca plan anlamını yitirdi. Bazı noktalarda kıyı 1,5 kilometreden fazla geri gitti ve eski göl tabanında ot bitti.

Suyun altında yapının çevresi yumuşak kildi, kolayca kenara itiliyordu. Kuruyan taban betona dönmüş. Şahin, kazının karada çok daha zorlaştığını anlatıyor.

"En büyük sorun mikroklimanın aniden değişmesi. Oksijensiz su altında binlerce yıl korunan taş ve özellikle ahşap yapılar, hava ve güneşle karşılaşınca hızla bozulmaya başlıyor. Nemli ortamdan kuru ortama geçiş çatlamaya ve çürümeye yol açıyor, alanları da yağmaya açık bırakıyor."

Gül Yurun Mavinil, Çanakkale'de çalışan arkeolog (National Geographic, 24 Eylül 2026)

İznik çevresinde kilise benzeri 14 yapı bulundu. Gonzaga Üniversitesi'nden din tarihçisi Sarah Porter'a göre 4. yüzyıla tarihlenen kesin malzeme taşıyan tek yapı bu bazilika. Bu yüzden 325'te toplanan Birinci İznik Konsili'nin yeri olmaya en güçlü aday sayılıyor; kafa1milyon bu tartışmayı Ağustos'ta ayrı bir haberde ele almıştı. Yapı 1065'teki depremde yıkılıp göle gömüldü. Papa XIV. Leo, Kasım 2025'teki ziyaretinde kardinallerle birlikte kalıntıların başında dua etti.

Atatürk Barajı'ndan Van'a

Adıyaman'da Atatürk Barajı gölü çekildikçe çıkan buluntular daha da eskiye gidiyor. 2018 kuraklığında Belören köyü yakınında MÖ 10.000'e tarihlenen kaya resimleri göründü, su yükselince yeniden battı. 2021'de Gavur Tepesi Düz yerleşiminde MÖ 2. binyıla ait çanak çömlek çıktı. 2025'te Samsat'ın Kızılöz köyünde T biçimli dikili taşlar ve iki yuvarlak yapı bulundu; taşlar Göbeklitepe'dekilere çok benziyor. Baraj suyu mevsime göre inip çıktığı için Adıyaman Müzesi taşları hızla belgeledi ve antik Perre kentine taşıdı.

"Tarımı olumsuz etkilediği için üzücü, yeni arkeolojik keşifler getirdiği için sevindirici. Mutluluğu da hüznü de aynı anda yaşatıyor."

Mehmet Alkan, Adıyaman Müzesi Müdürü (National Geographic, 24 Eylül 2026)

Van Gölü'nde kıyı çekilince MÖ 9. ile 7. yüzyıllar arasına ait bir Urartu yerleşimi, Urartu dönemi Adilcevaz Kalesi, 1350-1460 arasına tarihlenen Eski Erciş Kalesi'nin bölümleri ve Osmanlı'dan kalma ahşap iskeleler görüldü. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi'nden Prof. Dr. Rafet Çavuşoğlu buluntuların iklim tarihi için de değerli olduğunu söylüyor. Evliya Çelebi 17. yüzyılda gölün seviyesinin değiştiğini ve suyun altında yerleşimler bulunduğunu yazmıştı. Çekilen su yılların kirliliğini, kokan çamuru ve balığa ulaşamayan kuşların leşlerini de açığa çıkarıyor.

kafa1milyon, göllerin kaybını 11 Eylül'de BBC'nin Kuyucuk haberi üzerinden yazmıştı. National Geographic aynı kuraklığın arkeolojideki bedelini gösteriyor. Kıyı çekildiğinde ekiplerin elinde su yeniden yükselene kadar kısa bir süre kalıyor; Belören'deki kaya resimleri bu yüzden belgelenemeden yeniden battı. Ankara Üniversitesi'nden Vasıf Şahoğlu ise Hitit döneminde de benzer kuraklıklar yaşandığını hatırlatıyor.

Şahin, İznik Gölü'nün 2020 öncesindeki seviyesine döneceğini düşünmüyor.

Bu haber, dünya basınındaki birincil kaynaklardan derlenmiş, çapraz kontrol edilmiş ve kafa1milyon tarafından Türkçe yazılmıştır. Görsel, haberi ilk yayımlayan kuruluşa aittir.