Times of India, Hint çay sektörüne Türkiye'yi örnek gösterdi

Doctor'ın yazısı bir asırlık bir kıyasla ilerliyor. Hindistan'da çay plantasyonları 19. yüzyılın sonuna kadar neredeyse yalnız ihracata çalıştı. Fazla kapasite birikince sektör iç pazara döndü ve Hintlilere çay içirmek için kampanya başlattı. Kampanya önce tutmadı; yazara göre bazı yerlerde insanlar yaprağı yedi, demini içmedi. Birinci Dünya Savaşı'nda İngiliz ordusunun sert, şekerli ve sütlü çayına alışan askerler bu tadı eve getirdi. Baharat eklenince bugünün masala chai'si ortaya çıktı.

Türkiye aynı yıllarda başka bir yoldan gitti.

Doctor, Türkiye'de 1920'lere kadar pek çay içilmediğini, Mustafa Kemal Atatürk'ün çayı batılı kıyafet ve Latin alfabesiyle gelen reformların yanına koyduğunu yazıyor. Kahve saray kültürüyle özdeşleşmişti, ama yazar pratik bir gerekçe de sayıyor. Osmanlı'nın imzaladığı eşitsiz ticaret anlaşmaları yerli üreticiyi zayıflatmıştı ve kahve çoğunlukla bir dönem Osmanlı toprağı olan Yemen'den geliyordu ve Türkiye'nin ılıman ikliminde yetişmiyordu; serin ve yağışlı Karadeniz kıyısı ise çaya uygundu. Çay burada Orta Asya usulüyle, bol şekerli ve sütsüz içildi. Şekeri de yerli pancar sağladı. Doctor'a göre Türkiye bugün dünyanın beşinci büyük şeker pancarı üreticisi.

Kanun, fidanlık, Fener'deki fabrika

Türk kaynakları hikâyeyi daha ayrıntılı anlatıyor ve işin merkezine bir kanunla bir ziraatçıyı koyuyor. 6 Şubat 1924'te çıkan 407 sayılı kanunun adı neyin hedeflendiğini açıkça gösteriyor: Rize Vilayetiyle Borçka Kazasında Fındık, Portakal, Limon, Mandalina ve Çay Yetiştirilmesi Hakkında Kanun. Teklifi Rize Milletvekili Esad Bey vermişti. Arkasında Zihni Derin'in Batum'dan getirttiği fidanlarla kurulan Rize fidanlığı vardı. İlk üç yılda fidanlıktan üreticiye 200.849 çay fidanı dağıtıldı, ama köylü beş yıl gelir getirmeyen ve işleyecek fabrikası olmayan bir bitkiye toprağını vermek istemedi.

Kıpırdanma 1938'de başladı. Rize'deki atölyeler o yıl 30 kilo kuru çay çıkardı; 1946'da üretim yaklaşık 93 tona ulaştı. 1940'ta çıkan 3788 sayılı Çay Kanunu üreticiye devlet alım güvencesi verdi. İlk modern fabrika 1947'de Rize'nin Fener Mahallesi'nde açıldı, ÇAYKUR 1971'de kuruldu.

Hindistan'a önerilen sade bardak

Doctor chai'yi kaldırmayı önermiyor. Çayı sütsüz içen büyük tüketicileri sayıyor: Çin, İran, Fas ve Türkiye. Güney Asya'da bile taze süt sıkıntısı Bangladeş ve Sri Lanka'da insanları yoğunlaştırılmış süte ya da sade çaya yöneltmiş. Hindistan'ın içinde de siyah çayın yeri var: Bengal'in limonlu lebu chai'si, güneyin sulaimani'si, kuzeydoğunun tütsülenmiş phalap'ı. Yazara göre en iyi uzun yapraklı çaylar zaten sade içilmeli.

Doctor'ı Türk örneğinde en çok zamanlama ilgilendiriyor. Sütsüz çay alışkanlığı Türkiye'de, sütlü chai'nin Hindistan'a yayıldığı dönemle hemen hemen aynı yıllarda yerleşti ve ülkeyi kişi başı tüketimde dünya birinciliğine taşıdı. Kaygı yalnız bir köşe yazarına ait de değil. Hindistan Çay Kurulu'nun tüketim raporu, iç tüketim üretimden hızlı artmazsa 100 ila 160 milyon kiloluk bir fazlanın birikebileceğini ve fiyatları düşürebileceğini yazıyor. Doctor'ın önerisi bu fazlaya bir kapı arıyor.

Sabah içtiğin demli çayın geçmişi bu yüzden Hindistan'da bir iş modeli olarak okunuyor. 1924'te fidanlıkla başlayan, 1947'de ilk fabrikasını açan Türk çayı bugün kişi başı yılda 3,16 kiloda; Times of India bu rakamı Hint üreticisinin önüne koyuyor.

Bu haber, dünya basınındaki birincil kaynaklardan derlenmiş, çapraz kontrol edilmiş ve kafa1milyon tarafından Türkçe yazılmıştır. Görsel, haberi ilk yayımlayan kuruluşa aittir.