IAEA: İzmir'de 1 milyon kısır sinek, yabani meyve sineği dişilerini yüzde 95 azalttı

Akdeniz meyve sineğinin dişisi yumurtasını meyvenin kabuğunun altına bırakır. Yumurtadan çıkan kurtçuk etli kısmı yer ve meyve dalda çürür. IAEA bu sineği Ege ve Akdeniz kıyısındaki en pahalı tarım zararlılarından biri sayıyor. Türkiye yılda yaklaşık 5 milyon ton narenciye üretiyor; hesabın içinde portakal çeşitleri, limon ve greyfurt var. Aşırı sıcak, don ve tekrarlayan zararlı salgınları hem verimi hem meyve kalitesini düşürüyor.

Kısır erkek, yavrusuz dişi

Yöntemin adı kısır böcek tekniği, İngilizce kısaltmasıyla SIT. Erkek sinekler laboratuvarda milyonlarca üretilir, pupa hâlindeyken ışınlanıp kısırlaştırılır ve bahçeye salınır. Yabani dişi bu erkekle çiftleşince yumurtasından yavru çıkmaz. Salım birkaç nesil sürdükçe nüfus azalır.

Radyasyon lafını duyunca meyveye bir şey geçer mi diye düşünebilirsin. Işınlanan şey tesisteki sinek pupası; bahçeye ulaşan yalnızca kısır erkek sinek. IAEA yöntemi türe özgü diye tanımlıyor, yani hedefte yalnız bu sinek var.

Bornova Zirai Mücadele Araştırma Enstitüsü, 2024 ve 2025'te İzmir yakınında yarı kapalı, 25 hektarlık bir narenciye bahçesinde pilot deneme yaptı. Bahçeye 1 milyon kısır erkek bırakıldı ve yabani dişi sayısı yüzde 95 düştü. IAEA bu sonucu, yöntemin Türkiye'nin meyve bölgelerindeki iklimde de çalıştığının kanıtı diye yazıyor. Şimdi Menderes'te 2.000 hektarlık bir vadide daha büyük bir salım sürüyor; DHA'nın 15 Ağustos haberine göre enstitü bu kapsamda bir seferde 2,5 milyon kısır erkeği doğaya bıraktı.

"Kısır böcek tekniği, narenciyede Akdeniz meyve sineğiyle kimyasal mücadeleye çevre dostu bir seçenek sunuyor; zararlıyı bastırırken ilaca bağımlılığı ve kalıntı riskini azaltıyor."

Ümran Akkan Demirer, Bornova Zirai Mücadele Araştırma Enstitüsü (IAEA, 25 Eylül 2026)

Enstitüde küçük bir kitlesel üretim tesisi de kuruldu. Tasarımına IAEA ile BM Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) destek verdi. Tesisteki X-ışını cihazını Tarım ve Orman Bakanlığı finanse etti, satın alma işini IAEA yürüttü. Cihaz haftada yaklaşık 10 milyon kısır erkek çıkarabiliyor. Bakanlığın enstitü sayfasına göre Haziran 2025'te Meksikalı uzman Roberto Angulo Kladt Bornova'ya gelip yerden salım makinesini kurdu ve kalibre etti; Menderes Gümüldür'deki bahçeler de o ziyarette yerinde incelendi.

Radyasyonla hızlanan çekirdeksiz limon

Haberin ikinci yarısı Mersin'e gidiyor. Erdemli'deki Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü mutasyon ıslahıyla dört limon çeşidi geliştirdi: Alata, Eylül, Gülşen ve Uzun. Mutasyon ıslahı, bitkinin doğada zaten geçirdiği genetik değişimi radyasyonla hızlandırıyor; ıslahçı çıkan bitkiler arasından işe yarayanı seçiyor. Eylül 2009'da çıktı, erken olgunlaşıyor ve hastalığa daha dayanıklı. Alata, Gülşen ve Uzun 2010'da geldi ve üçü de çekirdeksiz.

TENMAK'ın Nükleer Enerji Araştırma Enstitüsü de bu işin içinde. Kurum, IAEA teknik işbirliği programının desteğiyle bitki mutasyon ıslahı ve gıda ışınlamasında tanınan bir merkeze dönüştü ve bugün IAEA İşbirliği Merkezi olarak çalışıyor.

Dominik Cumhuriyeti örneği

IAEA yöntemin hızını göstermek için bir karşılaştırma da veriyor. Dominik Cumhuriyeti'nde Akdeniz meyve sineği Aralık 2023'te görüldü; yetkililer kısır böcek salımını hemen başlattı ve zararlı bir yıl içinde yok edildi. Türkiye'de durum farklı, çünkü sinek Ege ve Akdeniz kıyısında yıllardır yerleşik. IAEA destekli projenin adında hem bastırma hem yok etme geçiyor, ama ilk hedef nüfusu düşürüp ilaç kullanımını azaltmak. Ajans, son dört yılda eğitim kursları, burslar ve uzman ziyaretleriyle Türk ekibin birikimini artırdığını yazıyor.

Sıradaki ölçü Menderes'ten gelecek: pilot bahçedeki yüzde 95'in 2.000 hektarlık vadide tutup tutmadığı. Bornova'daki X-ışını cihazı o salımlar için haftada yaklaşık 10 milyon kısır erkek üretiyor.

Bu haber, dünya basınındaki birincil kaynaklardan derlenmiş, çapraz kontrol edilmiş ve kafa1milyon tarafından Türkçe yazılmıştır. Görsel, haberi ilk yayımlayan kuruluşa aittir.