The Art Newspaper: Gelibolu'daki Birinci Dünya Savaşı batıkları çinko anotlarla paslanmaya karşı korunuyor

Haberi Ayla Jean Yackley imzaladı. Konu, Gelibolu Tarihi Sualtı Parkı'nda başlayan ve İngilizce adıyla Deep Heritage, yani Derin Miras diye anılan proje. Park Kuzey Ege'nin geniş bir deniz tabanını kaplıyor ve UNESCO Dünya Mirası geçici listesinde. Sularında 100'den fazla İtilaf ve Osmanlı gemisinin enkazı var.

Gemi yerine aşınan metal

Deniz suyunda demir, elektron kaybederek paslanıyor. Katodik koruma bu süreci başka bir metale yüklüyor: gemiye bakır kabloyla bağlanan çinko blok elektronunu demirden daha kolay verdiği için önce o aşınıyor, tarihî gövde bekliyor. Yöntem 1800'lerden beri çalışan gemilerde, bugün de açık deniz boru hatlarında kullanılıyor. Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı'nda planlama ve projelerden sorumlu Yusuf Kartal, batıklarda bu ölçekte ilk kez uygulandığını söylüyor. Proje, 1915 Çanakkale Köprüsü ve otoyolunu işleten ÇOK AŞ ile imzalanan protokolle yürüyor. Western Front Association'ın Temmuz'da aktardığına göre mühendisler her uygulamanın bir batığın ömrüne 30-35 yıl eklemesini bekliyor. Anotlar ise beş yılda bir değişecek.

"Batıklarda katodik koruma yaygın değil, çünkü bu döneme ait sualtı kültür mirası hâlâ yeni bir alan ve ilgi daha çok eski arkeolojik kalıntılarda. Bu gemiler burada hayatını kaybeden askerlerin hikâyelerini taşıyor; öncelikli amacımız bu mirası gelecek kuşaklara bırakmak."

Yusuf Kartal, Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı (The Art Newspaper, 5 Ekim 2026)

İlk sırada HMS Louis

HMS Louis, Aralık 1913'te denize indirilmiş bir İngiliz muhribi. 31 Ekim 1915'te fırtınada Suvla'da karaya oturdu ve sonraki günlerde Türk topçusu için sabit hedef oldu. İlk sistem Haziran'da kuruldu; tanıtım dalışını serbest dalış rekortmeni Bilge Çingigiray yaptı. Kartal'a göre maliyet yaklaşık 1 milyon dolar ve daha derin, daha büyük batıklarda dört katına çıkabilir. Örnek olarak SS Carthage'ı veriyor: Fransız donanmasının sefer için el koyduğu bu transatlantik yolcu gemisi 84 metrede yatıyor. Dalış fotoğraflarında altı güvertesi, Alman torpidosunun açtığı büyük delik, ahşap kaplamalar ve kıvrılarak inen bir merdiven seçiliyor.

Plan sekiz yıllık. Bu sürede 17 alan korunacak, onarılamayacak durumdaki yaklaşık 20 batık da 3 boyutlu taranıp kayda geçecek.

Yarım asırlık süre

Araştırmacıların hesabına göre hiçbir şey yapılmazsa zırhlı savaş gemileri 50 ila 75 yıl içinde denize karışacak, sivil gemiler daha erken gidecek. İspanyol El País Temmuz'da, TÜBİTAK ve üniversitelerin geçen on yılda yürüttüğü belgeleme çalışmasında ısınan suyun bozulmayı hızlandırdığının fark edildiğini yazmıştı. Kartal da iklim değişikliğini en büyük bilinmeyen sayıyor. Artan su sıcaklığı, düşen oksijen, çoğalan bakteri ve kirlilik izlenecek.

Askerî yasak bölge olan bu sular dalışa açıldıktan sonra her yıl yaklaşık 4.700 dalgıç 19 batığa iniyor ve başkanlık bu sayının on yılda üç katına çıkmasını bekliyor. Yarımadada 20 yıldır yaşayan Avustralyalı yazar Bill Sellars, bazı teknelerin çapayı doğrudan batıkların üstüne attığını gördüğünü anlatmış. Sualtı fotoğrafçısı Alex Dawson ise gemilerin derin, karanlık ve soğuk suda iyi korunduğunu, bölgede trol avı az olduğu için gövdelerin kazınmadığını söylüyor. En büyük zararı savaştan sonraki on yıllarda hurdacılar verdi; sığ batıkları zaman zaman dinamitle söktüler. Kartal'a göre yarımada açıklarında gemi sökümü 1970'lere kadar sürdü.

Seferin en ağır deniz kaybı Fransız zırhlısı Bouvet. 18 Mart 1915'te bir Osmanlı mayınına çarptı, iki dakikadan kısa sürede battı ve gazeteye göre 639 kişi öldü. Bugün 68 metrede ters yatıyor, dalgıçların çoğu ona inemiyor. HMS Majestic ise Seddülbahir açığında 20 metrede yan yatıyor ve en çok dalış yapılan noktalardan biri.

Anzak Koyu'nda 7 metre derinlikteki SS Milo, dalgakıran olsun diye bilerek batırılmıştı. Paslanma ve hurdacılıktan geriye çelik bir iskelet kaldı, katodik koruma için de geç kalındı. Türkiye Today'in aktardığı plana göre projenin sıradaki adımı aynı batığa, HMS Louis'e kurulacak beş ek sistem.

Bu haber, dünya basınındaki birincil kaynaklardan derlenmiş, çapraz kontrol edilmiş ve kafa1milyon tarafından Türkçe yazılmıştır. Görsel, haberi ilk yayımlayan kuruluşa aittir.