Gazipaşa'daki Roma hamamının soğuk havuzu 2.900 litrelik şarap teknesine çevrilmiş

Küçük Hamam, antik Antiochia ad Cragum kentinin ana kapısının yaklaşık 90 metre dışında, kente giren yolun kenarında. 2. yüzyılın sonunda ya da 3. yüzyılın başında yapılmış. Soğuk ve sıcak odaları mermerle kaplanmış, tabanları kırmızı, siyah ve beyaz taşlardan geometrik mozaiklerle döşenmişti. Kazı ekibi binayı 2018'de açmaya başladı ve her sezon yeni bir odaya indi.

Havuzun basamakları yerinde duruyor

Makalenin yazarları Emlyn Dodd ile Leticia R. Rodriguez, binanın en az dört bölümünde sonradan yapılmış değişiklik saptadı. En açık iz 3 numaralı odada. Eskiden soğuk su havuzu olan çukurun mermer basamakları yerinde, ama içi su geçirmez harçla sıvanmış. Yandaki odanın mozaik tabanı duvardaki oluğun ağzına doğru belirgin biçimde aşınmış. Oluktan geçen sıvı ikiye ayrılıp biri büyük, biri küçük iki tekneye akıyor. Büyük tekne yaklaşık 2.900 litre alıyor. Kentte daha önce bulunan başka bir şaraphanenin teknesinin iki katından fazla.

Yazarlara göre üzüm mozaik zeminde ayakla eziliyor, şıra oluktan teknelere akıyordu. İki tekne farklı kalitedeki şırayı ayırmaya yarıyor olabilir; küçük tekne ilk ve en değerli suyu almış olabilir. Zemindeki aşınmanın bir kısmı, kuru üzümün taş silindirle ezildiğini de düşündürüyor. Antik yazarlar Kilikya'nın kuru üzümden yapılan tatlı şarabını, passum'u anmıştı. Ekip bu atölyede passum yapıldığını kanıtlayamadığını açıkça yazıyor.

"Hamamın Geç Antik Çağ'da şarap ve zeytinyağı üretimi için dönüştürüldüğünü savunuyoruz. Bu tesis, kentte bugüne kadar kaydedilen en iyi korunmuş ve en yüksek kapasiteli tarımsal işleme alanı."

Emlyn Dodd ve Leticia R. Rodriguez, Journal of Roman Archaeology (2026)

Mermer arşitravdan pres tabanı

Ana salonda iş başka bir ürüne dönüyor.

Salonun ortasına yeni bir duvar örülmüş. Bir yanda trapetum denen döner zeytin değirmeninin sağlam öğütme taşı ve teknesinin yaklaşık yarısı çıktı. Öbür yanda 1,28 metreye 1,03 metrelik bir pres tabanı var. Taban aslında hamamın süslemesinden sökülmüş bir mermer arşitrav; yüzeyine sıvıyı akıtan beş kanal oyulmuş. Başka bir mimari blok, manivela ve vidayla çalışan presin karşı ağırlığına çevrilmiş. Pres daha çok kuvvet versin diye hamamın mozaik tabanı kesilmiş ve ağırlık zeminin altına gömülmüş.

Trapetum zeytinin burada işlendiğini güçlü biçimde gösteriyor. Presin kendisi iki işe de yarayabilir, çünkü aynı tip presle üzüm de sıkılıyordu. Üzüm sonbaharda, zeytin kışa doğru toplandığı için tek makine yılın farklı aylarında iki ürünü işlemiş olabilir. Teknelerde yapılan organik kalıntı analizi toprağın bulaşması yüzünden sonuç vermedi; yazarlar hangi odada tam olarak ne işlendiğini kesin söyleyemediklerini belirtiyor.

Hamam, atölye, mezar, define

Hamamın neden terk edildiği bilinmiyor. Yazarlar, Sasani kralı I. Şapur'un 260'larda Kilikya kıyı kentlerine düzenlediği akının sur dışındaki bu binayı ilk vuran olay olabileceğini düşünüyor. Atölye evresi kabaca 4. ile 7. yüzyıllar arasına yerleştiriliyor ve 6. ya da 7. yüzyılda kullanım dışı kalmış. Sonraki yüzyıllarda odalara ölü gömülmüş. Radyokarbon tarihleme, yani kemikteki karbonun yaşını ölçme yöntemi, bu kişileri 10. ve 11. yüzyıla yerleştiriyor. Aynı binada 1620'lerden ya da sonrasından kalma, çoğu gümüş, 3.000'i aşkın sikkelik iki define de bulunmuştu.

Antiochia'da kamu binasının atölyeye dönmesi ilk kez görülmüyor. Kentte daha önce bir imparatorluk tapınağının podyumuna kurulmuş bir şaraphane ve Büyük Hamam'ın içine yapılmış çömlek fırınları bulunmuştu. Alanın geneline dağılmış en az altı değirmen taşı ya da teknesi daha var. Şarabın kentten gemiyle çıktığı yerel amforalardan biliniyordu; zeytinyağı üretimi ise şimdiye kadar pek görünmüyordu.

Aynı kıyıda zeytin bugün de para ediyor. Ege Zeytin ve Zeytinyağı İhracatçıları Birliği'ne göre Türkiye sofralık zeytinde dünya birincisi, zeytinyağında ikinci. Kazı ise 2005'ten beri Nebraska-Lincoln Üniversitesi'nden Michael Hoff'un yönetiminde, Uşak Üniversitesi'nden sanat tarihçisi Birol Can'ın da aralarında bulunduğu eş başkanlarla sürüyor. Ekip 2012'de Büyük Hamam'ın havuzunu çevreleyen yaklaşık 150 metrekarelik geometrik mozaiği, 2018'de Narkissos ile Ganymedes'e takılan tuvalet mozaiğini çıkarmıştı. Kentin kurucusu, Kommagene kralı IV. Antiokhos'tu.

2.900 litrelik teknede şarap mı, zeytinyağı mı, ikisi mi tutulduğunu ancak temiz örnekle yapılacak yeni bir kalıntı analizi gösterebilir.

Bu haber, dünya basınındaki birincil kaynaklardan derlenmiş, çapraz kontrol edilmiş ve kafa1milyon tarafından Türkçe yazılmıştır. Görsel, haberi ilk yayımlayan kuruluşa aittir.