Kigali'de ayın son cumartesisi sabah sekizi geçince market kepenkleri iner. Taksi yok, otobüs seyrek, caddede fırça ve kürek taşıyan insanlar yürür. Bu bir tatil değildir. Üç saatlik zorunlu toplum işidir. Kinyarwanda'da adı Umuganda: ortak bir amaç için bir araya gelmek. Senin takviminde belki yok; Ruanda'da her ayın son cumartesisi sabah 08.00'den en az üç saat boyunca ülke bu ritme girer.1
Meselenin çekici yanı temizlik fotoğrafı değil. Meselenin çekici yanı şudur: bir devlet, mahalle imecesini kanuna yazmış, parasal değerini bütçeye taşımış ve gelmeyene ceza kesmiş. Bu yazı o makineyi anlatıyor.
- Kanun 53/2007 tam olarak kimi, hangi gün ve kaç saat çağırıyor?
- Gelmezsen ceza nasıl işliyor ve üst sınır neden 5000 frang?
- RGB raporu yıllık değeri 2007'de 4 milyar frangdan 2016'da 19 milyara nasıl çıkarıyor?
- İş bittikten sonraki toplantıda devlet ne anlatıyor, mahalle ne karar veriyor?
Kanun ne diyor, saat kaçta başlıyor?
Resmî çerçeve net. 17 Kasım 2007'de kabul edilen, 15 Ocak 2008'de Resmî Gazete'de yayımlanan Kanun No. 53/2007, ulusal düzeyde ayda bir toplum işini kurar. 18 ile 65 yaş arası, çalışmaya elverişli her Ruandalı yükümlüdür. 65 üstü isterse katılır; ülkede oturan yabancılar teşvik edilir. Gün: her ayın son cumartesisi. Başlangıç: sabah 08.00. Süre: en az üç saat. Gerekirse mahalle, yetkililerle konuşup ayda birden fazla da yapabilir; cumartesi mümkün değilse başka saat kararlaştırılır.1
Nakit veya ayni ödeme ile bu işten kurtulmak yasaktır. Herkes uygun aletini getirir; özel ekipman gerekirse denetim komitesi sağlar. İşin yeri, türü ve araçları en az yedi gün önce köy ofisine veya kamuya açık bir yere asılır. Yani sürpriz temizlik değil; planlı bir takvim.1
Gelmezsen ne olur?
Kanunun ceza maddesi yumuşak ama keskin. İş bitince yapılan değerlendirme toplantısında, mazeretsiz gelmeyenler için önlem alınır. Toplantı para cezasına karar verirse üst sınır beş bin Ruanda frangıdır (Rwf 5.000). Toplanan para yine o düzeydeki toplum işlerini destekler. Kimlerin geldiği, kimlerin gelmediği ve gerekçeleri mahalle ile komite birlikte kayda geçer. Mesleği o gün çıkmayı engelleyenler önceden bildirir.1
Bu, romantize edilecek bir "herkes gönüllü" hikâyesi değildir. Aynı zamanda salt baskı hikâyesi de değildir. Kanun hem katılımı zorunlu kılar hem mazereti tanır hem de işin parasal değerini raporlamayı ister. Her altı ayda bir ulusal komite, Başbakan'a katılımcı sayısı, yapılan işler, miktar ve parasal değer içeren özet gönderir.1
Üç saatlik işin parasal hesabı
Ruanda Yönetişim Kurulu (RGB) 2017'de 2007-2016 dönemini ölçtü. MINALOC verilerine göre Umuganda faaliyetlerinin yıllık tahmini değeri 2007'de yaklaşık 4 milyar frangdan 2016'da yaklaşık 19 milyar franga çıkmış; on yılda kabaca beş kat büyümüş. Aynı dönemde toplam değer yaklaşık 106 milyar frang, yani o günkü kurla 127 milyon dolar civarı. 2013-2014'ten itibaren bu katkı ulusal bütçe hesabına da girer.2
En çarpıcı kalemlerden biri sınıf odası. Dokuz ve on iki yıllık temel eğitim programında, 2009-2013 civarında sınıf inşaatının tahmini maliyetinin yaklaşık yüzde 62'sini toplum emeği ve katkı karşılamış. Ebeveynler tuğla yapmış, işgücü vermiş; devlet çoğunlukla çimento ve sac gibi malzemeyi koymuş. RGB, bu yolla 3.172 sınıf odasının ebeveyn-devlet işbirliğiyle yükseldiğini yazar. Yol bakımı, erozyon önleme, ağaç dikimi, ihtiyaç sahiplerine ev de aynı takvimin içindedir.2
İş bitince toplantı başlar
Fırça bırakılınca iş bitmez. Kanun, işin ardından toplantı ister: sonuçlar anlatılır, gündem konuşulur, bir sonraki ayın yeri ve işi kararlaştırılır. Burada devlet programı duyurulur; mahalle kendi derdini de söyler. RGB'nin Citizen Report Card verileri, birçok vatandaşın Umuganda'yı altyapı ve bütçe desteği olarak gördüğünü gösterir. Aynı ankette örgütlenme, katılım eşitsizliği ve kentsel-kırsal uyum sorunları da dile gelir. Yani makine çalışır; herkesin aynı heyecanı taşıdığı iddiası ise abartıdır.2
MINALOC'un 2015-2016 mali yılı için verdiği ülke ortalaması yüzde 91,3'tür. Kuzey Eyaleti yüzde 94'e yaklaşır; Kigali şehri yüzde 82,2 ile listenin altında kalır. Büyük şehirde cumartesi sabahı başka ritimler vardır; kırsalda imece daha tanıdık gelir. Rapor bunu gizlemez.2
Akılda kalsın: Ruanda'nın aylık zorunlu toplum günü, yalnızca "ülke temiz" manzarası değildir. Takvim, yaş aralığı, alet, yedi günlük duyuru, üç saatlik iş, ceza tavanı ve parasal rapor bir arada durur. Senin sokağında böyle bir cumartesi yoksa bile, bir ülkenin ortak işi nasıl ölçtüğünü görmek için yeterli bir örnek.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Republic of Rwanda, Law No. 53/2007 of 17 November 2007 establishing community works (Umuganda); Official Gazette No. 2 of 15 January 2008. Madde 1–4 (kuruluş, yaş, gün/saat), 5–10 (ödeme yasağı, alet, duyuru, kayıt), 11–13 (rapor, ceza tavanı Rwf 5.000). Metin: RwandaLII. ↩
- Rwanda Governance Board (RGB), Impact Assessment of Umuganda 2007–2016 (Ekim 2017). Yıllık değer 4→19 milyar Frw; dönem toplamı ~106 milyar Frw (~127 milyon USD); 9&12YBE sınıf maliyetinde ~%62 toplum katkısı; 3.172 sınıf; 2015–2016 katılım ort. %91,3 (Kigali %82,2). rgb.rw PDF. ↩
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
