# Tavşanın Orta Çağ'daki Değişen Statüsü

- Kaynak: https://kafa1milyon.com/yazi/tavsanin-orta-cag-daki/
- Yayın: 2026-10-20
- Bölüm: Bilim
- Yazar: kafa1milyon
- Etiketler: tavşan, ortaçağ, ingiltere, kara veba, kaçak avcılık, ekonomi tarihi

> 13. yüzyıl İngiltere'sinde bir tavşan, bir işçinin iki günlük ücretine satılıyordu. Kara Veba'dan sonra fiyat düştü, tavşan çiftlikleri yünden fazla kazandırdı, 1390 kanunu köylüye avı yasakladı.

---
Tavşan İngiltere'nin yerli hayvanı sayılmaz. Asıl yurdu İspanya ile Fransa. Britanya'da bilinen en eski tavşan kemiği Sussex'teki Fishbourne Roma Sarayı'ndan çıktı: 1964'te topraktan alınan 4 santimlik bir kaval kemiği parçası yarım yüzyıl bir kutuda bekledi. Historic England'dan Fay Worley 2017'de kemiğin tavşana ait olduğunu fark etti. Radyokarbon tarihleme, yani kemikteki karbonun yaşını ölçme yöntemi, hayvanın MS 1. yüzyılda yaşadığını gösterdi. Kemikte kasap izi yok; ekip hayvanın sarayda kapalı yerde bakılan, egzotik bir evcil hayvan olduğunu düşünüyor.[1]

Roma'dan sonra iz kayboluyor. Eski İngilizcede tavşana karşılık gelen bir kelime yok. Hayvan adaya Normanlarla, 11. yüzyılın sonunda ya da 12. yüzyılda yeniden geldi.[2]

- 13. yüzyılda bir tavşan alabilmek için bir işçinin kaç gün çalışması gerekiyordu?
- Kara Veba'dan sonra bir Suffolk malikânesinde tavşan satışı yünü nasıl geride bıraktı?
- Tavşan çiftliklerinin ortasına neden taş bekçi evleri dikildi?
- 1390'da çıkan kanun köylüye gelincik ve ağ kullanmayı hangi gerekçeyle yasakladı?


## Kralın listesine geç giren et

Burada sözü edilen hayvan Avrupa tavşanı, yani evcil tavşanın atası olan ada tavşanı. Türkiye kırlarında da görülen yaban tavşanı ayrı bir tür ve Britanya'da zaten yaşıyordu. Normanların getirdiği ada tavşanı ise İngiltere'nin soğuk, nemli ikliminde zor dayanıyordu. Toprağı kazmakta isteksizdi; tilkiye, sansara, kokarcaya kolay av oluyordu. Bu yüzden özel alanlarda, İngilizcesiyle *warren* denen tavşan çiftliklerinde tutuldu. Bazı bekçiler yavrulama için toprağı uzun tümsekler hâlinde yığıp yapay yuvalar kurdu.[3]

Bu çiftlikleri işletme hakkı da sıradan bir izin sayılmazdı. Kralın verdiği "serbest av alanı" beratı, sahibine belli bir bölgede ada tavşanı, yaban tavşanı, sülün ve keklik avlama tekelini tanıyordu. Doğu Anglia köylerinin çoğu için bu beratlar 1280'lere kadar dağıtılmıştı. Berat sahibinden başka biri bu hayvanlara dokunursa suç işlemiş olurdu.[3]

*Görsel: Queen Mary Psalter'dan, 1310-1320: sağdaki kadın yuvaya gelinciği salıyor, kaçan tavşan soldakinin ağına düşüyor. Doğu Anglia çiftliklerinin hesap defterlerinde de en yaygın yöntem gelincikle ağ. Görsel: British Library, Royal MS 2 B VII, kamu malı, Wikimedia Commons.*

Kral III. Henry, Guildford'daki parkından 30-40 tavşan yakalatmak istediğinde adamlarına bir şart koştu: çiftlik iyice dolmuşsa yakalayacaklardı. Henry'nin şölen siparişlerinde geyik, yaban domuzu, kuğu, tavus kuşu ve yaban tavşanı yıllarca yer aldı. Ada tavşanı bu listeye ilk kez 1240 Noel'inde girdi.[4]


## Bir tavşan, iki günlük yevmiye

Durham Üniversitesi'nden ortaçağ tarihçisi Alex Brown fiyatı tavukla kıyaslıyor. 13. yüzyılda bir tavşan, bir tavuğun dört beş katına satılıyordu.[4] Ekonomi tarihçisi Mark Bailey'nin 1988'de yayımladığı çalışma işin hesabını çıkarıyor. Bailey, Norfolk ile Suffolk'u kapsayan Doğu Anglia'daki malikânelerin hesap defterlerinden tavşan satışlarını tek tek topladı. 1250-1299 arasında bir tavşanın ortalama satış fiyatı 3,58 peniydi. 1301-1310 yıllarında Winchester piskoposluğuna bağlı sekiz malikânede vasıfsız bir işçinin günlük ücreti ortalama 1,49 peniydi. Bir tavşan neredeyse iki günlük yevmiye ediyor, Bailey'nin hesabıyla bir kazla aynı fiyata geliyordu. Defterlerdeki en yüksek fiyat 1297-1298'de Kennett'te ödenen 4,5 peni.[3]

- **3,58 peni** — 1250-1299 arasında Doğu Anglia malikânelerinde bir tavşanın ortalama satış fiyatı.Bailey, Agricultural History Review, 1988
- **1,49 peni** — 1301-1310'da sekiz Winchester malikânesinde vasıfsız bir işçinin ortalama günlük ücreti.Bailey, Agricultural History Review, 1988
- **37 sterlin** — Lakenheath malikânesinin 1384-1385'te tavşan satışından kazandığı para; aynı yıl yünden gelenin iki katı.Bailey, Agricultural History Review, 1988
- **1,76 peni** — 1460'larda bir tavşanın ortalama fiyatı; Kara Veba öncesinin yarısı.Bailey, Agricultural History Review, 1988

Bu tavşanların çoğu pazara bile çıkmadı. Elmswell'deki çiftliğin ürünü neredeyse tamamen St Edmunds başrahibiyle maiyetinin sofrasına gidiyordu. Ely'deki manastırın başı 1345'te Kral III. Edward'a 60 tavşan gönderdi. Bekçilik de pahalı bir işti: Dunningworth'te 1302'de malikânenin en yüksek ücretli görevlisi, yılda 52 şilin alan tavşan bekçisiydi.[3]


## Vebadan sonra pazara inen tavşan

Kara Veba 1346-1353 arasında Avrupa nüfusunun üçte biriyle üçte ikisi arasında bir bölümünü öldürdü. Hayatta kalanlar için toprak boşaldı, işçiler emeklerine daha yüksek ücret isteyebildi. Brown'a göre birçok kişi bir üst sınıfın yaşayışını benimsedi. 1363'te kimin ne giyebileceğini sınıfa göre belirleyen bir kanun çıktı; gerekçesinde halkın "hâlinden fazla" giyinmesinin ülkeyi yoksullaştırdığı yazıyordu.[4]

Tavşan bu değişimin içindeydi. Brown, 14. ve 15. yüzyıllarda tavşan etinin varlıklı köylülerin sofrasına, kürkünün de yükselmek isteyen zanaatkârların sırtına geçtiğini yazıyor.[4] Bailey'nin defterleri aynı değişimi satış tarafından gösteriyor. Brandon malikânesi 1300-1348 arasında tavşandan neredeyse hiç gelir almadı. Sonraki yarım yüzyılda tavşan satışı brüt gelirin beşte birine çıktı, 1386-1387'de 40 sterlin 4 şilinle gelirin yüzde 40'ını tuttu. Lakenheath'te 1384-1385'te tavşandan kazanılan 37 sterlin, malikânenin o güne kadarki ana ürünü olan yünün iki katıydı. Manastır çiftlikleri bile ürünü kendi mutfağından pazara çevirdi; Brandon'ın tavşanlarını toptan alan, Londralı tüccar William Staunton'du.[3]

*Görsel: Kara Veba'dan önce tavşan 3,5 peni dolayındaydı, sonra 2,5 peniye ve 15. yüzyılda 2 peninin altına indi. Ücretler ise yükseldi: Lakenheath'teki bekçi 1355'te yılda 30 şilin 4 peni, 1470'te 60 şilin 8 peni aldı. Veri: Bailey 1988, Tablo 2. Grafik: kafa1milyon.com.*

Fiyat düştü ama tavşan ucuz bir yiyeceğe dönüşmedi. 15. yüzyılın büyük bölümünde Doğu Anglia'da 2 peni dolayında kaldı. Londra'da fiyatı tavukçular loncası belirliyordu ve bir tavşan 3-4 peniye gidiyordu. Kürk tarafı da büyüdü. Bailey'nin aktardığına göre tarihçi Elspeth Veale, 15. yüzyılın ortasında tavşanın kuzeybatı Avrupa'nın temel kürkü olarak Rus sincabının yerini aldığını düşünüyor.[3] Nadir siyah tavşan kürkü yine de saray malı kaldı; Kral VII. Henry'nin gecelikleri bu kürkle dikildi.[4]

Aynı yüzyılın sonunda, 1470-1490 dolayında Güney Hollanda'da dokunan üç parçalık bir duvar halısı dizisi tavşan avını soylulara değil köylülere yaptırıyor. Kapakta görülen ilk parça bugün Glasgow'daki Burrell Koleksiyonu'nda.[6]


## Gelincik, ağ ve isyan korkusu

Tavşan çoğaldıkça çiftliklerden taşmaya başladı. Elmswell'de 1378'de ekili alanın yüzde 16'sını tavşanlar yedi; Mildenhall 1391'de bütün yulafını kaybetti. Tarlası kemirilen köylü için tavşan hem zarardı hem de el uzatamadığı bir ayrıcalık. 1442'de Dunwich yakınındaki Westwood'da Blythburgh Manastırı'ndan üç Augustinci rahip, kendi yetiştirdikleri tazılarla tavşan avlarken yakalandı ve 46 şilin 8 peni cezaya çarptırıldı. Mahkeme kaydına göre manastırın başı olaydan haberdardı. 1460'larda Ely piskoposluğu, Brandon çiftliğine giren dört Thetford ve Downham'lı adama toplam 21 sterlin ceza kesti.[3]

Çiftlik sahipleri buna taşla karşılık verdi. Lakenheath'e 1365'te ahşap bir gözetleme kulesi dikildi, Methwold'da 1413'e kadar taş bir bekçi evi yapıldı. Brandon'daki bekçi evi 1380'lerde 20 sterlinden fazlaya mal oldu.[3]

*Görsel: Norfolk'taki Thetford Warren Lodge. Büyük olasılıkla 1400 dolayında Thetford Manastırı'nın başı tarafından yaptırılan bu çakmaktaşı yapı, tavşan bekçilerini kaçak avcılara karşı korumak için kuruldu. Fotoğraf: Christopher Hilton, geograph.org.uk, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons.*

1381 Köylü İsyanı'nda Londra'nın Smithfield meydanında toplanan isyancılar, herkesin av hayvanı tutabilmesini ve tarlada yaban tavşanı avlayabilmesini açıkça talep etti.[3] Dokuz yıl sonra, 1390'da parlamento işçilerin ve zanaatkârların avlanmasını yasaklayan bir kanun çıkardı. Gerekçeye göre bu insanlar av bahanesiyle bir araya gelip krala karşı "isyan planları ve komplolar" kuruyordu. Kral kanunu onayladı ve yasağı tazılara, gelinciklere, ağlara, kapanlara, iplere, "orman hayvanlarını, yaban tavşanlarını ya da ada tavşanlarını" yakalamaya yarayan bütün aletlere genişletti.[4] Aynı yüzyılın 1340'larında Londra'da süslenen Smithfield Dekretalleri adlı elyazmasının kenar resimlerinde ise tavşanlar avcılarını yakalıyor, yargılıyor ve idam ediyor.[4]

Historic England'ın kayıtlarına göre tavşan çiftlikleri 14. yüzyılın sonundan itibaren sayıca arttı ve sahipleri de toplumun alt katmanlarına doğru indi. İsviçreli doğa bilimci Conrad Gesner 1555'te tavşanın üremediği pek az ülke olduğunu, en bolunun ise İngiltere'de bulunduğunu yazdı.[4] 18. yüzyılın sonunda tavşan eti İngiltere'de "yoksul yemeği" sayılıyordu.[5]


## Dipnotlar ve Kaynaklar

1. Historic England (18 Nisan 2019). "Britain's Earliest Easter Bunny Found at Roman Palace". Exeter, Oxford ve Leicester üniversiteleriyle yürütülen çalışma; Fishbourne kemiğinin radyokarbon ve genetik analizi. [historicengland.org.uk](https://historicengland.org.uk/whats-new/news/earliest-rabbit-found-at-roman-palace/)
2. English Heritage, "Rabbits, Warreners and Thetford Warren Lodge". [english-heritage.org.uk](https://www.english-heritage.org.uk/visit/places/thetford-warren-lodge/history/rabbits-warreners)
3. Bailey, M. (1988). "The Rabbit and the Medieval East Anglian Economy". *The Agricultural History Review*, 36(1), 1-20. Fiyat tablosu (Tablo 2), malikâne gelirleri, kaçak avcılık davaları. [bahs.org.uk](https://www.bahs.org.uk/AGHR/ARTICLES/36n1a1.pdf)
4. Brown, A. (16 Ekim 2026). "Rabbits were a medieval royal luxury in England, until the Black Death made them commonplace". *The Conversation*; Durham Üniversitesi tarafından da yayımlandı. [theconversation.com](https://theconversation.com/rabbits-were-a-medieval-royal-luxury-in-england-until-the-black-death-made-them-commonplace-293400)
5. Historic England, *Introductions to Heritage Assets: Animal Management* (HEAG196). Tavşan çiftliklerinin yayılışı ve 18. yüzyıl sonundaki itibarı. [historicengland.org.uk](https://historicengland.org.uk/images-books/publications/iha-animal-management/heag196-animal-management/)
6. Fine Arts Museums of San Francisco, "Rabbit-Hunting with Ferrets" (1470-1490), envanter 39.4.1. Üç parçalık dizinin Burrell Koleksiyonu, San Francisco ve Louvre'daki parçaları. [famsf.org](https://www.famsf.org/artworks/rabbit-hunting-with-ferrets)

Kapak: Köylüler gelincikle tavşan avına hazırlanıyor, duvar halısı, Güney Hollanda, yaklaşık 1470-1490, Burrell Koleksiyonu, Glasgow. Fotoğraf: dun_deagh, Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.


---

Tamamı ve sesli anlatım: https://kafa1milyon.com/yazi/tavsanin-orta-cag-daki/