# Priştine'de Sırp Rejimine Karşı Barışçıl Protestolar

- Kaynak: https://kafa1milyon.com/yazi/pristine-de-sirp-rejimine/
- Yayın: 2026-10-21
- Bölüm: Bilim
- Yazar: kafa1milyon
- Etiketler: kosova, priştine, barışçıl direniş, 1990'lar, fotoğraf tarihi, balkanlar

> Ağustos 1990'da Priştine'de polis ABD heyetini bekleyen kalabalığı coplarla dağıtırken Faik Rexhepi yere bağdaş kurup oturdu. Fotoğrafı Kosova'daki barışçıl direnişin simgesi oldu, 2022'de bronz heykele dönüştü.

---
Faik Rexhepi, 1990 yazının son günlerinde bir sabah arkadaşlarıyla Drenas'tan Priştine'ye geldi. Preşovalı bir kimya mühendisiydi ve Drenas'taki Ferronikel tesisinde çalışıyordu. Grand Otel'in önüne saat 11 sularında vardılar. Güneş yakıyordu. Kalabalık elinde bayraklar ve pankartlarla, Senatör Bob Dole başkanlığındaki ABD Senatosu heyetini bekliyordu.[1]

Öğlene doğru polis kalabalığın içine girdi ve otelin önünün boşaltılmasını istedi. Grup 50-70 metre geri çekildi, orada durdu. Rexhepi'nin anlatımına göre saat 12.40'ta coplar ve göz yaşartıcı gaz geldi. Herkes kaçarken o yere oturdu ve bağdaş kurdu. Yıllar sonra bunu şöyle açıkladı: "Burasının bizim olduğunu, gidecek başka yerimiz olmadığını göstermek için oturdum."[1]

- Polis kalabalığı dağıtırken yere oturan adamın fotoğrafı neden yalnızca bir muhabirin makinesinde kaldı?
- Coplanan adamı gözaltından kurtaran kadının polise söylediği cümle.
- Okulları kapatılan yüz binlerce öğrencinin altı yıl boyunca nerede ders gördüğü.
- Bugün meydanda duran bronz heykelin yanında neyin eksik olduğu.


## Dar açılı objektif

Hazir Reka o gün Zëri i Rinisë gazetesinin foto muhabiri olarak polisle kalabalığın arasındaydı. Bir polis amirinin beş dakika içinde müdahale edeceklerini söylediğini duyunca geniş açılı objektifi çıkarıp dar açılı olanı taktı ve kadraja yalnızca Rexhepi'yi aldı. Olay yerindeki öteki fotoğrafçıların hiçbiri bu kareyi çekemedi. "Yanından geçen her polis ona copla vurdu," diyor Reka. Rexhepi yerinden kalkmadı.[2]

Polisler onu kollarından tutup araca sürüklemeye başladığında, yanında küçük bir kız çocuğuyla geçen bir kadın araya girdi. Rexhepi'nin hatırladığına göre Ferizajlı bir sporcu olan kadın polislere Sırpça "Bırakın adamı, neden eziyet ediyorsunuz?" diye bağırdı. Reka'nın aklında kalan cümle başka: kadın "Bu benim kocam, bir şey yapmadı" demiş. İkisi birbirini tanımıyordu. Rexhepi gözaltına alınmadan kurtuldu ve hava kararana kadar arkadaşlarıyla birlikte o kadının evinde saklandı.[1][2]

Reka sabah 9'dan akşam 5'e kadar çektiği bütün filmleri polis el koymadan gazeteye ulaştırdı. Fotoğraf ertesi gün kapaktaydı, ardından uluslararası haber ajansları da istedi. Reka 1992'de Washington'a giden bir Kosova heyetiyle Dole'un ofisine girdiğinde baskıyı senatöre verdi; Dole fotoğrafın yerinin ofisinin duvarı olduğunu söyledi.[2]

Günün tarihi kaynaklarda bir gün oynuyor. Reka 30 Ağustos diyor. Maryland Üniversitesi'nin Kosova kronolojisi ve Kosova Cumhurbaşkanlığı 29 Ağustos 1990'ı veriyor.[4][10]

*Görsel: Bugünkü Zahir Pajaziti Meydanı. 1990'da kalabalığın beklediği Grand Otel bu meydanın kenarında. Fotoğraf: Shkëlzen Rexha, 2013, CC BY-SA 3.0 / Wikimedia Commons*


## Otobüsün camından

Heyet kente kalabalık dağıtıldıktan sonra girdi. Dole altı ay sonra, 21 Şubat 1991'de Senato Dış İlişkiler Komitesi'nde o öğleden sonrayı anlattı. Otobüsün camından, kendilerini karşılamaya, el sallamaya ve "USA, USA" diye bağırmaya gelen Arnavutlara karşı göz yaşartıcı gaz ve cop kullanıldığını görmüşlerdi. Dole'a göre heyeti yaklaşık 10 bin kişi bekliyordu; aynı gün tutuklanan genç bir Amerikalı uydurma suçlamalarla 30 gün hapis yattı.[3] Dönemin kronolojileri kalabalığı 5 bin kişi olarak veriyor.[4]

O yaz Kosova'da gerilim zaten yüksekti. Mart 1989'da Sırbistan anayasasında yapılan değişiklikler eyaletin özerkliğini fiilen kaldırmıştı. 5 Temmuz 1990'da Sırbistan Meclisi Kosova Meclisi'ni feshetti, Arnavutça yayın yapan televizyon, radyo ve gazeteler kapatıldı.[4] Arnavutlar eyalet nüfusunun yüzde 90'ını oluşturuyordu, sayıları 1,9 milyon kadardı. Dole ziyaretinden beş gün sonra, 3 Eylül 1990'da bağımsız sendikaların çağrısıyla bir günlük genel grev yapıldı. Dükkânlar kepenk indirdi, ana yollar boşaldı.[12]


## Sokağa çıkmadan direnmek

Rexhepi'nin oturması o yılların stratejisine uyuyordu. İbrahim Rugova'nın liderliğindeki Kosova Demokratik Birliği (LDK) sokak çatışmasından kaçınmayı seçmişti. Gazeteci Veton Surroi'nin başlattığı "Demokrasi İçin, Şiddete Karşı" dilekçesi 400 bin imza topladı ve Haziran 1990'da Birleşmiş Milletler'e sunuldu. Polisin öldürdüğü her kişi için beş dakikalık iş bırakma, fabrika sirenleri ve korna sesleri gibi düşük riskli eylemler yapıldı. Her şiddet olayına bir gönüllü gidiyor, olanı kayda geçiriyordu; kayıtlar yurt dışına raporlanıyordu.[5]

Halkbilimci Anton Çetta'nın yürüttüğü kan davası barıştırma kampanyası da aynı yılların işiydi. 1990-1992 arasında 500 kadar öğrenci köy köy dolaşıp kan davalarını tespit etti; Çetta ve Katolik rahip Don Lush Gjergj aileleri tek tek ziyaret etti. En büyük barışma töreni 1 Mayıs 1990'da yapıldı ve yüz binlerce kişi katıldı.[5]

En uzun soluklu direniş okullarda sürdü. Ağustos 1991'e kadar 6 bin lise öğretmeni işten çıkarıldı. 1991-1992 öğretim yılının ilk günü öğrenciler okul kapılarında silahlı polisle karşılaştı. Ocak 1992'de evlerde, bodrumlarda ve garajlarda paralel okullar açıldı.[7] Sistem gönüllü vergilerle döndü ve en geniş halinde 325 bin öğrenciye, 18 bin öğretmene, yaklaşık 14 bin üniversite öğrencisine ulaştı.[5]

- **400.000 imza** — "Demokrasi İçin, Şiddete Karşı" dilekçesine atılan imza sayısı; dilekçe Haziran 1990'da Birleşmiş Milletler'e sunuldu.Clark, Recovering Nonviolent History, 2013
- **10.000 kişi** — Dole'un Senato ifadesine göre Priştine'de ABD heyetini karşılamak için bekleyenlerin sayısı; kronolojiler 5 bin diyor.Dole, Senato Dış İlişkiler Komitesi, 1991
- **6.000 öğretmen** — Ağustos 1991'e kadar Kosova'da işten çıkarılan lise öğretmeni sayısı.Pula, Nationalities Papers, 2004
- **325.000 öğrenci** — Evlerde ve garajlarda kurulan paralel okul sisteminin en geniş halindeki öğrenci sayısı.Clark, Recovering Nonviolent History, 2013


## Barışçıl yolun sınırı

Siyaset bilimciler Maria Stephan ve Erica Chenoweth 1900-2006 arasındaki 323 büyük direniş kampanyasını karşılaştırdı. Şiddet dışı kampanyalar vakaların yüzde 53'ünde hedefine ulaşmıştı, silahlı kampanyalarda bu oran yüzde 26'da kaldı. Yazarlar farkı, şiddete başvurmayan hareketlerin daha geniş katılım toplamasına ve hem içeride hem dışarıda daha meşru görünmesine bağlıyor.[8]

*Görsel: Şiddet dışı kampanyalar silahlı olanların iki katı sıklıkla hedefine ulaşmış. Başarı, kampanyanın ilan ettiği hedefe iki yıl içinde varması diye tanımlandı. Grafik: kafa1milyon.com, veri: Stephan ve Chenoweth, International Security, 2008*

Kosova bu ortalamanın zor vakalarından biri. Tarihçi Howard Clark'a göre Kasım 1995'te Bosna savaşını bitiren Dayton Anlaşması Kosova'yı dışarıda bıraktı ve Rugova'nın uluslararası destek kazanamadığı açığa çıktı.[6] 1 Ekim 1997'de öğrenci birliği UPSUP, Rugova'nın erteleme isteğine rağmen üniversite binalarını geri istemek için yürüdü. Liderler en öne geçti, dövülmeyi göze aldılar ve dövüldüler. Aynı yılın 28 Kasım'ında Kosova Kurtuluş Ordusu (UÇK) ilk kez kamuoyu önüne çıktı. Clark, şiddet dışı mücadelenin sona erişini Şubat-Mart 1998'deki Drenica katliamlarına bağlıyor.[5]

*Görsel: Grand Otel önündeki öğleden sonra ile meydana konan heykel arasında 32 yıl var. Grafik: kafa1milyon.com, kaynak: Clark 2013, MAR kronolojisi, Balkan Insight 2022, Kosova Cumhurbaşkanlığı 2025*


## Meydandaki bronz

Kosova 17 Şubat 2008'de bağımsızlığını ilan etti. 28 Kasım 2022'de, Grand Otel'in hemen yanındaki Zahir Pajaziti Meydanı'nda Mitrovicalı 20 yaşındaki heykeltıraş Eliza Shala'nın "Këmbëkryq" adlı heykeli açıldı. Adı Arnavutça "bağdaş" demek; bronz figür fotoğraftaki duruşu tekrarlıyor.[9] Reka fikri beğendi ama uygulamayı eleştirdi. Ona göre heykelin çevresinde polis figürleri ve kimin, ne zaman, neden orada oturduğunu anlatan bir levha olmalıydı.[2]

Faik Rexhepi Şubat 2025'te hayatını kaybetti; Cumhurbaşkanı Vjosa Osmani taziye mesajını 24 Şubat'ta yayımladı.[10] Koha gazetesinin 22 Ekim 2025 tarihli haberine göre heykelin yanında hâlâ bilgi levhası yoktu ve bazı yoldan geçenler figürü dilenci sanıyordu. Haberdeki bilgiye göre Priştine Belediyesi'nin 2025 bütçesinde bu levhalar için tek kuruş ayrılmamıştı.[11]


## Dipnotlar ve Kaynaklar

1. Boletini, E. (2015). Faik Rexhepi ile söyleşi. Yeniden yayım: "Burri që s'luajti vendit gdhendet edhe në bronz: ky ishte rrëfimi i Faik Rexhepit për protestën e vitit 1990". *Telegrafi*, 28 Kasım 2022. [telegrafi.com](https://telegrafi.com/burri-qe-sluajti-vendit-gdhendet-edhe-ne-bronz-ky-ishte-rrefimi-faik-rexhepit-per-protesten-e-vitit-1990/)
2. Isufi, A. (2022). Fotografia qëndrestare e rrëfyer në fjalë [Hazir Reka ile söyleşi]. *Kallxo / BIRN*, 5 Aralık 2022. [kallxo.com](https://kallxo.com/gjate/fotografia-qendrestare-e-rrefyer-ne-fjale/); İngilizcesi: [Prishtina Insight](https://prishtinainsight.com/faik-rexhepi-recalls-iconic-photo-of-resistance-mag/)
3. Dole, B. (1991). Yugoslavia: Direct aid for democratic republics. Statement before the Senate Foreign Relations Committee, 21 Şubat 1991. Dole Archives, University of Kansas. [dolearchivecollections.ku.edu](https://dolearchivecollections.ku.edu/collections/press_releases/s-press_033_014_013.pdf)
4. Minorities at Risk Project. Chronology for Kosovo Albanians in Serbia. University of Maryland. [mar.umd.edu](http://www.mar.umd.edu/chronology.asp?groupId=34501)
5. Clark, H. (2013). Kosovo: Civil resistance in defense of the nation, 1990s. M. J. Bartkowski (ed.), *Recovering Nonviolent History: Civil Resistance in Liberation Struggles* içinde. Lynne Rienner. [nonviolent-conflict.org](https://www.nonviolent-conflict.org/wp-content/uploads/2018/04/Chapter-15-Kosovo.pdf)
6. Clark, H. (2000). *Civil Resistance in Kosovo*. Pluto Press. [doi:10.2307/j.ctt18fsc6d](https://doi.org/10.2307/j.ctt18fsc6d)
7. Pula, B. (2004). The emergence of the Kosovo "parallel state," 1988-1992. *Nationalities Papers*, 32(4), 797-826. [doi:10.1080/0090599042000296131](https://doi.org/10.1080/0090599042000296131)
8. Stephan, M. J., Chenoweth, E. (2008). Why civil resistance works: the strategic logic of nonviolent conflict. *International Security*, 33(1), 7-44. [doi:10.1162/isec.2008.33.1.7](https://doi.org/10.1162/isec.2008.33.1.7)
9. Balkan Insight (2022). Artwork commemorating Kosovo protests 32 years ago unveiled in Pristina, 29 Kasım 2022. [balkaninsight.com](https://balkaninsight.com/2022/11/29/artwork-commemorating-kosovo-protests-32-years-ago-unveiled-in-pristina/btj/)
10. Kosova Cumhurbaşkanlığı (2025). Presidentja Osmani ngushëllon familjen për ndarjen nga jeta të Faik Rexhepit, 24 Şubat 2025. [president-ksgov.net](https://president-ksgov.net/presidentja-osmani-ngushellon-familjen-per-ndarjen-nga-jeta-te-faik-rexhepit/); ayrıca Osmani'nin 29 Ağustos 2024 yıl dönümü konuşması: [president-ksgov.net](https://president-ksgov.net/en/the-speech-of-president-vjosa-osmani-on-the-34th-anniversary-of-the-historic-visit-of-american-senators-to-pristina/)
11. Gjinovci, J. (2025). Në mungesë të tabelës informuese, rezistenca e Faik Rexhepit ngatërrohet me imazh lypësi. *Koha*, 22 Ekim 2025. [koha.net](https://www.koha.net/sot-ktv/ne-mungese-te-tabeles-informuese-rezistenca-e-faik-rexhepit-ngaterrohet-me-imazh-lypesi)
12. Los Angeles Times (1990). Albanians in Yugoslavia strike over human rights, 4 Eylül 1990. [latimes.com](https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-09-04-mn-435-story.html)

Kapak: Grand Otel, Priştine, Haziran 2005. Fotoğraf: Hipi Zhdripi, CC BY-SA 3.0 / Wikimedia Commons. Hazir Reka'nın 1990 fotoğrafı telif hakkıyla korunduğu için sayfada kullanılmadı. Grafikler kafa1milyon.com.


---

Tamamı ve sesli anlatım: https://kafa1milyon.com/yazi/pristine-de-sirp-rejimine/