# Polonya'da Tarihi Bir Tarım Değirmeni

- Kaynak: https://kafa1milyon.com/yazi/polonya-da-tarihi-tarim/
- Yayın: 2026-10-20
- Bölüm: Bilim
- Yazar: kafa1milyon
- Etiketler: polonya, değirmen, endüstri mirası, silezya, terk edilmiş yapılar, wrocław

> Polonya'nın Śmiałowice köyündeki değirmen 1367'den 2009'a un öğüttü, iki dünya savaşını makineleriyle atlattı. 1920'lerin makineleri iflastan hemen önce söküldü; bina bugün boş.

---
Şubat 2010'un son günlerinde Polonya'nın güneybatısındaki Śmiałowice köyünden son değirmen makineleri kamyonlarla çıkarıldı. Aralarında 1920'lerde Dresden'de yapılmış valsli öğütücüler vardı ve bunlar bir yıl öncesine kadar un öğütüyordu. Ahşap olan taşıyıcılar baltayla parçalanıp yakacak odun yapılmıştı.[1]

Bina yerinde kaldı. Dört katlı, yuvarlak kuleli, avlusu granit taş döşeli bu yapı bugün terk edilmiş binaları gezenlerin Aşağı Silezya'da sık uğradığı yerlerden biri.[2]

- Köyün değirmeni 14. yüzyıldan beri aynı nehir kanalından su alıyordu ve eski bir değirmen taşı hâlâ kilise duvarının dibinde duruyor.
- Değirmeni bugünkü hâline getiren aile, Polonya'ya iki yüz yıl boyunca kitap basan bir Breslau yayınevinin sahibiydi.
- 1920'lerin makineleri savaştan da sosyalist dönemden de sağ çıktı; onları bitiren olay 2009'da yaşandı.
- Aynı ailenin komşu köydeki küçük değirmeni ise hâlâ yüz yıllık makinelerle un öğütüyor.


## Bystrzyca'dan su alan değirmen

Śmiałowice, Wrocław'ın yaklaşık 40 kilometre güneybatısında, Bystrzyca nehrinin kıyısında 340 kadar nüfuslu bir köy. 1945'e kadar Almanya'ya bağlıydı ve adı Schmellwitz'ti. Belgelerde ilk kez 1343'te geçiyor.[3] Von Nassaw ailesi 1367'de köy topraklarının büyük kısmını satın aldı ve kısa süre sonra değirmeni, ona su taşıyan kanalla birlikte yaptırdı. Arazi düz olduğu için çark yukarıdan düşen suyla dönmüyordu; alt kısmı kanala batıyor, akan su kanatları iterek çevirmesini sağlıyordu.[1]

Otuz Yıl Savaşları'nda köy de değirmen de yakılıp yıkıldı. İmparator köyü 1652'de Świdnica'daki Cizvit kolejine verdi, Cizvitler on yıl kadar sonra balık havuzlarını onarıp değirmeni yeniden kurdu. Nehre bu kadar yakın durmanın bedeli de oldu: 1681 ve 1712 taşkınları köyde büyük hasar bıraktı.[1]

Orta Avrupa'da eskiyen değirmen taşını atmayıp kilise duvarına yerleştirmek yaygın bir gelenekti. Śmiałowice'de böyle bir taş, kilise avlusunun duvarı önündeki sütunlu küçük bir sunağın kaidesi oldu. Sunak 1960'larda yıkıldı ama kumtaşı sütun duruyor ve üzerinde 1764 tarihi okunuyor.[1]


## Kitapçı ailenin değirmeni

Değirmeni 19. yüzyılın ikinci yarısında komşu Siedlimowice malikânesinin sahibi Heinrich Korn satın aldı. Köy derneğinin derlemesi alım tarihini bir yerde 1867, başka bir yerde 1870'ler olarak veriyor.[1] Korn, Breslau'da (bugünkü Wrocław) 1732'de kurulmuş bir yayınevinin sahibiydi ve bu yayınevi kuruluşundan itibaren Lehçe kitap basıyordu: okul kitapları, sözlükler, Kochanowski'nin şiirleri, Jakub Wujek'in İncil çevirisi. 1795'te Korn matbaasından 500 Lehçe eser çıktı. Polonya o yıl komşuları arasında paylaşılıp haritadan silinmişti ve bu kitaplar paylaşılmış topraklara yasal ya da kaçak yollarla gidiyordu.[1]

Korn 1882'de soyluluk unvanı aldı, 1907'de öldü. Malikâne, yayınevi ve değirmen 1909'da torunu Richard von Bergmann-Korn'a geçti.[1]

*Görsel: Heinrich Korn'un 1873 ile 1875 arasında yeniden yaptırdığı Siedlimowice sarayı, Şubat 2026. Bina savaştan büyük hasar görmeden çıktı, 1950'de burada kurulan devlet çiftliği döneminde harabeye döndü. Fotoğraf: Olgierd Rudak, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons*


## 1914 projesi ve günde 68 ton un

Richard von Bergmann-Korn'un istediği yeniden yapım projesi Ekim 1914'te çizildi. İş 1916 dolayında bitti; o yıla ait bir kartpostalda yeni bina görünüyor. Kanal üzerindeki su türbini aynı zamanda küçük bir hidroelektrik santrali gibi çalıştı ve değirmen kendi elektriğini üretir hâle geldi.[1]

1920'lerde içeri Dresden'deki Seck Kardeşler'in ve 1925'te onun da katıldığı MIAG şirketinin valsli öğütücüleri, elekleri ve ahşap taşıyıcıları kuruldu. 1930'larda bir depo kanadı eklendi. 1939 ile 1940 arasında da 800 ton tahıl alan betonarme bir silo yapıldı. Genişlemeden sonra değirmen günde 68 ton öğütebiliyordu.[1]

Kompleks 14 binadan oluşuyordu ve U biçiminde bir avluyu çevreliyordu. Avlu tarafındaki yuvarlak kulenin konik çatısı metal bir korkulukla bitiyor, içinde delikli işlemeli metal bir döner merdiven yukarı çıkıyor. Ön deponun araba kapısının üstünde de boyalı bir Çarmıha Gerilme kabartması var.[1] Marcinowice belediyesinin tanıtım metni kompleksi Art Nouveau özellikleri taşıyan bir bütün olarak anlatıyor.[3]

*Görsel: Ön deponun cephesindeki kabartma, Eylül 2022. Çarmıhın iki yanında Meryem ve Mecdelli Meryem duruyor. Fotoğraf: Robert Niedźwiedzki, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons*

- **1367** — Von Nassaw ailesinin köy topraklarını alıp değirmeni ve kanalını yaptırmaya başladığı yıl.Szpilakowska, Śmiałowice Köy Gelişim Derneği
- **800 ton** — 1939 ile 1940 arasında eklenen betonarme silonun tahıl kapasitesi.Szpilakowska, Śmiałowice Köy Gelişim Derneği
- **68 ton** — Genişlemeden sonra değirmenin günlük öğütme kapasitesi.Szpilakowska, Śmiałowice Köy Gelişim Derneği
- **14 bina** — Değirmen kompleksini oluşturan yapı sayısı.Szpilakowska, Śmiałowice Köy Gelişim Derneği


## Savaştan sağ çıkan makineler

Değirmenin son Alman yöneticisi Bruno Rosenbaum, ailesiyle birlikte 1947'de köyden ayrılan son kafileye katıldı. Richard von Bergmann-Korn savaşın son aylarında yeniden askere alınmıştı; 11 Aralık 1945'te Sovyet esir kampına götürülürken öldü.[1] Silezya Polonya'ya geçti ve köyün nüfusu baştan sona değişti. Yeni gelenlerin çoğu Wadowice ile Maków Podhalański çevresindendi.[3]

Değirmen 1948'de Wrocław'daki devlet tahıl ve değirmencilik işletmesine bağlandı. 1960'larda su gücü bırakıldı, makineler elektrikle döndü, türbinler yedekte tutuldu. 1997'de bağlı olduğu devlet şirketi PZZ Świdnica iflas etti. Wrocław'daki Mediagran şirketi değirmeni 1998'de kiraladı, 1999'da satın aldı ve 2003'te kısmen havalı taşıma sistemine geçirdi. Üretimde yine de 1920'lerden kalma Seck ve MIAG makineleri çalışıyordu.[1]

*Görsel: Değirmen savaşlar ve taşkınlar arasında 600 yılı aşkın süre un öğüttü; son on beş yıldır boş. Kaynak: Śmiałowice Köy Gelişim Derneği, Gazeta Wrocławska. Grafik: kafa1milyon.com*

Şirket Şubat 2009'da iflas etti ve 18 Nisan'da tesis iflas idaresine geçti. Köy derneğinin, Aşağı Silezya koruma müdürlüğünün Wałbrzych şubesinden aldığı bilgilere dayanan anlatımına göre sahip, iflas ilanından hemen önce makineleri söktürdü. Bir kısmı hurdaya gitti, bir kısmı başka bir değirmenciye satıldı, ahşap olanlar yakacak yapıldı. Kanada çamı tahtalarından yapılmış, bütün katları birbirine bağlayan ve dolu çuvalları doğrudan arabalara indiren sarmal kaydırak da bu sırada parçalandı. Dernek onu Avrupa'da en uzun süre ayakta kalmış iki örnekten biri sayıyordu. Bugün tavanlarda yalnızca geçtiği delikler duruyor. Değirmen 1998'den beri koruma envanterinde kendi fişiyle kayıtlıydı.[1]

Yerinde kalan makineler [iki kat](https://kafa1milyon.com/yazi/kargalarin-insanlardan-iki-kat/) yüksekliğindeki un ve kepek karıştırıcıları. Dernek bunların sökülmesinin ya imkânsız ya da masrafına değmez bulunduğunu tahmin ediyor.[1]


## Otel planı ve komşu köydeki değirmen

Boş bina 2011'de Anna ve Grzegorz Gniady çiftine satıldı. Çift burada otel ve park kompleksi kurmayı planlıyordu.[1] Gazeta Wrocławska'nın 7 Haziran 2026 tarihli haberine göre plandan bir şey çıkmadı. Bina korumasız duruyor, kuledeki döner merdiven gözle görülür biçimde yıpranmış.[2] Yapı özel mülk; içeri girmek sahibinin iznine bağlı.

Korn ailesinin Siedlimowice'deki küçük değirmeni başka bir yol izledi. 1990'ların sonunda orada uzun yıllar çalışmış bir işçiye satıldı, 2001'de oğlu devraldı. Kısa süre önce koruma siciline yazılan bu değirmen, derneğin kaydına göre Świdnica ilçesinde yüzyıllardır aralıksız çalışan tek tarihi değirmen. İçinde hâlâ un öğüten makineler 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başından kalma.[1]


## Dipnotlar ve Kaynaklar

1. Szpilakowska, L. (2012, 2020). Młyn: Historia młyna w Śmiałowicach; Von Kornowie i ich młyny. Stowarzyszenie Rozwoju Wsi Śmiałowice. Aşağı Silezya Anıtları Koruma Müdürlüğü Wałbrzych şubesi kayıtlarına dayanır. [smialowice.pl](https://www.smialowice.pl/73/mlyn/)
2. Fajge, M. (2026). Stary młyn w Śmiałowicach wygląda jak pałac. Ma wieżę i kręcone schody. *Gazeta Wrocławska*, 7 Haziran 2026. [gazetawroclawska.pl](https://gazetawroclawska.pl/stary-mlyn-w-smialowicach-wyglada-jak-palac-ma-wieze-i-krecone-schody-doczeka-sie-ratunku-czy-calkiem-zniszczeje/ar/c1p2-28895769)
3. Gmina Marcinowice. Miejscowość Śmiałowice. [marcinowice.pl](https://www.marcinowice.pl/gmina/miejscowosci/miejscowosc-smialowice)

Görseller: kapak GUGiK ortofotosu (geoportal.gov.pl); kabartma fotoğrafı Robert Niedźwiedzki, CC BY-SA 4.0; Siedlimowice sarayı fotoğrafı Olgierd Rudak, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; zaman çizelgesi kafa1milyon.com.


---

Tamamı ve sesli anlatım: https://kafa1milyon.com/yazi/polonya-da-tarihi-tarim/