# Pazırık'ın Buzlu Mezarları: Tabanı İşlemeli Çizme, 1,25 Milyon Düğümlü Halı

- Kaynak: https://kafa1milyon.com/yazi/pazirik-buz-hali-cizme/
- Yayın: 2026-10-21
- Bölüm: Bilim
- Yazar: kafa1milyon
- Etiketler: pazırık, altay, halı, kurgan, iskitler, arkeoloji

> Altay'daki Pazırık kurganlarında buz, dünyanın bilinen en eski havlı halısını ve tabanı pirit kristalleriyle işlenmiş bir kadın çizmesini 2.300 yıldan fazla korudu. Halıda 1,25 milyon düğüm var; tarihi ise iki ölçüm arasında 130 yıl oynuyor.

---
Sergey Rudenko 1949 yazında, Altay Dağları'nda Büyük Ulagan ırmağının vadisindeki beşinci Pazırık kurganını açtığında mezar odası buzla doluydu. Buzun içinden 183'e 200 santimlik yün bir halı çıktı. Hermitage Müzesi onu bugün dünyanın bilinen en eski havlı halısı olarak kaydediyor.[1]

Aynı mezarlığın ikinci kurganı 1947-1948'de kazılmıştı. Oradan çıkan kadın çizmesinin tabanı, en az üst yüzü kadar özenle işlenmişti: kırmızı yün, siyah boncuk dizisi ve tek tek delinip dikilmiş pirit kristalleri.[2][3]

- Kalıcı donun görülmediği bir vadide mezar odalarını buzla dolduran neydi, soyguncuların bunda payı ne?
- Bir milyonu aşkın düğüm taşıyan halıyı tek bir usta kaç ayda bitirirdi?
- Bir çizmenin tabanına neden pirit kristali dikilir, Rudenko'nun masalarla ilgili gözlemi buna ne katıyor?
- Aynı mezarlık için yapılan iki radyokarbon ölçümü neden birbirini tutmuyor?


## Buzu soyguncular tamamladı

Pazırık'ta buz beklenen bir şey değildi. Rudenko'nun aktardığı ölçümlere göre Doğu Altay çok soğuk bir bölge, ama kalıcı don kuşağında yer almıyor. Yakındaki vadilerde donmuş toprak yalnızca kuzeye bakan yamaçlarda görülüyor; Pazırık vadisinde ise kazılan kurganların altı dışında hiçbir yerde yoktu.[2]

Açıklama mezarların yapısında. Büyük kurganlarda yaklaşık 4 metre derinde karaçam kütüklerinden bir oda kurulmuş, kuyunun üst yarısı kütük ve iri taşlarla doldurulmuş, en üste de 1,3 ile 1,7 metre yüksekliğinde, çapı 36 ile 46 metre arasında değişen bir taş yığını atılmıştı. Rudenko'ya göre iklimle bu yapının birleşimi, birkaç yıl içinde taş yığınının altında mercek biçiminde donmuş bir toprak kütlesi oluşturdu. Soygun bundan sonra geldi. Soyguncuların tunç baltalarla tavanı kesip açtığı çukur soğuk havanın odaya inmesine ve suyun sızmasına yol açtı. Odalar buzla doldu.[2]

Toprakta normalde kalmayan ne varsa buzun içinde kaldı: keçe, deri, kürk, ahşap, yün. Beşinci kurganın tabutu 5 metre uzunluğundaydı ve tek bir karaçam gövdesinden oyulmuştu. Mumyalanmış cesetler yalnızca ikinci ve beşinci kurganda günümüze ulaştı.[2]

*Görsel: Pazırık kurganları bugün. Çayırdaki gri halkalar, mezarların üstüne atılan taş yığınlarından kalıyor; Rudenko'ya göre donu yaratan da bu taş örtüydü. Fotoğraf: Konstantin Ganja, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.*


## Tek bir ustaya on sekiz ay

Halının ortasında 24 haç biçimli figür var ve her biri dört lotus tomurcuğundan kurulmuş. Onu bir griffon kuşağı çeviriyor. Dışında 24 alageyik yürüyor, en geniş kuşakta da atlı ya da atının yanında yürüyen 28 adam var.[1]

Halı simetrik çift düğümle dokunmuş. Hermitage kaydı bu düğümü Türk düğümü diye anıyor; halıcılıkta aynı düğüm Manisa'nın ilçesinden gelen adıyla Gördes düğümü olarak da biliniyor.[1] Rudenko bir desimetrekarede 3.600 düğüm saydı, bütün halıda yaklaşık 1.250.000 düğüm ediyor. Hav kırpıldıktan sonra halının kalınlığı 2 milimetreyi zor buluyordu. Rudenko'nun hesabına göre Orta Asya'da ya da Anadolu'da bu incelikte halı dokuyan deneyimli bir usta günde 2.000-3.000 düğüm atar ve tek başına çalışırsa halıyı 18 ayda bitirir.[2]

- **3.600** — Pazırık halısının bir desimetrekaresindeki düğüm sayısı; halının tamamında yaklaşık 1.250.000 düğüm var.Hermitage Müzesi kaydı; Rudenko 1970
- **18 ay** — Günde 2.000-3.000 düğüm atan tek bir ustanın halıyı bitirmesi için Rudenko'nun hesapladığı süre.Rudenko, Frozen Tombs of Siberia, 1970
- **7.000** — Başadar 2. kurganından çıkan, MÖ 6. yüzyıla tarihlenen halı parçasında desimetrekare başına ortalama düğüm.Rudenko 1970
- **48 yıl** — Ağaç halkalarına göre beş büyük Pazırık kurganının ilki ile sonuncusunun yapımı arasındaki süre.Rudenko 1970

Halıyı kimin dokuduğu bilinmiyor. Rudenko atların düğümlenmiş kuyruklarını Persepolis kabartmalarıyla karşılaştırdı ve halıyı Med, Part ya da Pers işi sayıp MÖ 5. yüzyıla koydu.[2] Hermitage kaydı kökeni açık bırakıyor. İran ihtimalini anıyor, Altaylıların İran ve Yakın Doğu'yla temasının geçtiği Orta Asya'yı da sayıyor ve göçebelerin bir Pers örneğini kendilerinin kopyalamış olabileceğini ekliyor.[1] Düğümün adı Türkçe olsa da Pazırık halısına en eski Türk halısı demenin bu kayıtlarda bir dayanağı yok.

*Görsel: Halının en geniş kuşağından iki at. Hermitage kaydına göre bu kuşakta atlı ya da atının yanında yürüyen 28 adam var; Rudenko atların düğümlü kuyruklarını Pers kabartmalarıyla karşılaştırdı. Fotoğraf: Ninara, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.*

Pazırık halısı türünün tek parçası da değil. Rudenko 1950'de Karakol vadisindeki Başadar 2. kurganında eyer örtüsü olarak kullanılmış başka bir havlı halının parçalarını buldu. MÖ 6. yüzyıla tarihlenen bu halıda desimetrekarede ortalama 7.000 düğüm vardı, Pazırık'takinin neredeyse iki katı. Düğümler de başka bir teknikle atılmıştı ve Rudenko bu parçayı Orta ya da Ön Asya işi saydı.[2]


## Tabanı işlemeli çizme

Çizme Hermitage kaydına göre en fazla 36 santim boyunda. Deri, kumaş, kalay, altın, cam boncuk ve piritten yapılmış, MÖ 4. ile 3. yüzyılın dönümüne tarihleniyor.[3] Rudenko asıl özgünlüğün tabanda olduğunu yazıyor. Dar ve kısa tabanın dış yüzü kırmızı yün kumaşla kaplı, kenarı boyunca küçük siyah boncuklar dizili. Önde ve topukta iki büyük eşkenar dörtgen var. Öndeki 25, topuktaki 16 küçük dörtgene bölünmüş ve her küçük dörtgenin ortasına bir pirit kristali dikilmiş. Ayak kemerinin altında da tek kristalli küçük bir dörtgen duruyor.[2]

Kristallerin dikilişi ayrı bir iş. Rudenko metal işçiliği bölümünde bir çift ayakkabının tabanına 54 yaldızlı küp pirit kristali dikildiğini yazıyor. Her kristal, kenarından iki yönden açılıp ortada buluşan ve bir milimetreden ince deliklerle tutturulmuş. Pirit hem sert hem kırılgan; Rudenko demir bir uçla böyle bir deliğin açılmasının çok zor olacağını not ediyor.[2]

Tabanın neden bu kadar süslendiği hiçbir kayıtta yazmıyor. En sık öne sürülen açıklama oturuş biçimi, çünkü yerde bağdaş kuran birinin tabanı karşısındakine görünür. Rudenko da mezarlardaki alçak masalara bakıp sahiplerinin yerde, minderlerin üstünde oturarak yemek yediği sonucuna varmıştı.[2] Çizmeyle bu oturuş arasındaki bağ yine de bir yorum. Hermitage kaydı yalnızca malzemeyi, ölçüyü ve buluntu yerini veriyor.[3]


## Kırk sekiz yıllık sıra, iki takvim

Kurganların kendi aralarındaki sırası ağaç halkalarından biliniyor. Mezar odalarının kütüklerine göre birinci ve ikinci kurgan aynı yıl yapıldı. Dördüncü yedi yıl sonra geldi, üçüncü ondan otuz yıl, beşinci de on bir yıl sonra.[2]

Bu sırayı takvime oturtmak zor. Pazırık kültürünün yaşadığı dönem, radyokarbon kalibrasyon eğrisinin dalgalandığı bir aralığa denk geliyor ve tek bir ölçüm geniş bir tarih aralığı veriyor.[5] Zaitseva ve ekibi 1998'de beşinci kurgan için MÖ 410-335 aralığını, en olası yıl olarak da MÖ 380'i hesapladı.[4] Hajdas ve ekibi ikinci kurganın kütüklerini halka dilimleri halinde ölçüp eğrinin kıvrımlarına oturttu ve MÖ 300'ü buldu.[5] Ağaç halkası sırası beşinci kurganı ikinciden 48 yıl sonraya koyduğu için iki sonuç birlikte doğru olamıyor. İlkine göre ikinci kurgan MÖ 428 civarına düşüyor, ikincisine göre beşinci kurgan MÖ 252 civarına.

*Görsel: Ağaç halkalarının verdiği 48 yıllık sıra iki ölçümle iki ayrı yere oturuyor; aradaki fark yaklaşık 130 yıl. Grafik: kafa1milyon, veri Rudenko 1970, Zaitseva ve ark. 1998, Hajdas ve ark. 2004.*

Hermitage bu belirsizliği etiketlerine geniş tutarak yansıtıyor: halıyı MÖ 5.-4. yüzyıla, çizmeyi 4. ile 3. yüzyılın dönümüne tarihliyor.[1][3] İki çapa yeni ölçümlerle yaklaşmadıkça halının dokunduğu yüzyıl da kesinleşmeyecek. Halı bugün Kış Sarayı'nın 26 numaralı salonunda, 1687-93 envanter numarasıyla duruyor.[1]


## Dipnotlar ve Kaynaklar

1. Devlet Hermitage Müzesi, dijital koleksiyon. "Pile Carpet", Pazırık 5. kurgan (S. I. Rudenko kazısı, 1949), envanter 1687-93, 183×200 cm, Kış Sarayı salon 26. [hermitagemuseum.org](https://www.hermitagemuseum.org/digital-collection/879870?lng=en)
2. Rudenko, S. I. (1970). *Frozen Tombs of Siberia: The Pazyryk Burials of Iron Age Horsemen*. Çev. M. W. Thompson. Berkeley: University of California Press. Donun oluşumu s. 7-9; tabutlar s. 28; alçak masalar ve oturuş; kadın çizmesi s. 93-97, levha 64; pirit işçiliği; halı ve Başadar parçası s. 298-304.
3. Devlet Hermitage Müzesi, dijital koleksiyon. "Boot", Pazırık 2. kurgan (S. I. Rudenko kazısı, 1947-1948), envanter 1684-218, en fazla 36 cm. [hermitagemuseum.org](https://www.hermitagemuseum.org/digital-collection/1127393?lng=en)
4. Zaitseva, G. I., Vasiliev, S. S., Marsadolov, L. S., van der Plicht, J., Sementsov, A. A., Dergachev, V. A. ve Lebedeva, L. M. (1998). "A Tree-Ring and 14C Chronology of the Key Sayan-Altai Monuments". *Radiocarbon*, 40(1), 571-580. [doi.org/10.1017/S0033822200018439](https://doi.org/10.1017/S0033822200018439)
5. Hajdas, I., Bonani, G., Slusarenko, I. Y. ve Seifert, M. (2004). "Chronology of Pazyryk 2 and Ulandryk 4 Kurgans Based on High Resolution Radiocarbon Dating and Dendrochronology". *Impact of the Environment on Human Migration in Eurasia*, NATO Science Series IV, cilt 42. Dordrecht: Kluwer. [doi.org/10.1007/1-4020-2656-0_9](https://doi.org/10.1007/1-4020-2656-0_9)

Görseller: kapak, Hermitage'deki Pazırık halısı (Ninara, Wikimedia Commons, CC BY 2.0); atlı kuşağı yakın planı (Ninara, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0); Pazırık kurganları (Konstantin Ganja, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0). Tarih grafiği: kafa1milyon.com.


---

Tamamı ve sesli anlatım: https://kafa1milyon.com/yazi/pazirik-buz-hali-cizme/