# Kozmolojinin En Eski Sorusunun Yanıtı: Evren Nasıl Son Bulacak?

- Kaynak: https://kafa1milyon.com/yazi/kozmolojinin-eski-sorusunun-yaniti/
- Yayın: 2026-10-25
- Bölüm: Bilim
- Yazar: kafa1milyon
- Etiketler: kozmoloji, karanlık enerji, evrenin sonu, büyük çöküş, desi, uzay

> Karanlık enerjinin zayıfladığına dair DESI işareti, sonsuz genişleme fikrini sarstı. Büyük Çöküş, Büyük Yırtılma ve ısı ölümü senaryoları hakemli makalelerdeki sayılarla karşılaştırılıyor.

---
1922'de Petrograd'da çalışan Rus matematikçi Alexander Friedmann, Einstein'ın genel görelilik denklemlerinden durağan olmayan bir evren çıkardı. Zeitschrift für Physik dergisine gönderdiği makaleye göre evren büyüyebilir, büyüdükten sonra yeniden küçülüp tek bir noktaya çökebilirdi.[1] Einstein aynı dergiye hesapta hata olduğunu söyleyen kısa bir not yazdı. Bir yıl sonra notunu geri çekti.

Friedmann'ın açtığı soru yüz yıldır kapanmadı. Son iki yılda gelen ölçümler ise eski cevabı sarstı.

- Fizikçilerin yirmi yılı aşkın süredir kabul ettiği "sonsuza kadar genişleme" senaryosu, Arizona'daki bir teleskobun verisiyle sorgulanıyor.
- Bir Cornell ekibi evrenin toplam ömrü için ilk kez somut bir sayı verdi; sayının ne kadar sağlam olduğunu yazarlar da tartışıyor.
- Atomları bile parçalayacak bir sonun hangi koşulda mümkün olduğu, yeni verinin yönüyle karşılaştırılıyor.
- Fizikte bir işaretin keşif sayılması için gereken eşiğe ne kadar kaldığı rakamla gösteriliyor.


## Hızlanan genişleme ve sessiz son

1998 ve 1999'da iki ayrı ekip, uzak süpernovaların beklenenden sönük göründüğünü yayımladı. Bu patlamaların ışığı, evrenin genişlemesinin yavaşlamadığını, tersine hızlandığını gösteriyordu.[2][3] Saul Perlmutter, Brian Schmidt ve Adam Riess bu buluşla 2011 Nobel Fizik Ödülü'nü aldı. Hızlanmanın sebebine karanlık enerji adı verildi. Evrendeki toplam madde ve enerjinin yaklaşık yüzde 68'ini bu bileşen oluşturuyor ve en basit açıklamada uzayın kendisine ait sabit bir enerji, yani kozmolojik sabit olarak kabul ediliyor.

Kozmolojik sabit pozitifse genişleme hiç durmuyor. Michigan Üniversitesi'nden Fred Adams ve Gregory Laughlin 1997'de bu yolun takvimini çıkardı: yeni yıldız doğumu yavaşça tükeniyor ve yaklaşık 10[14] yıl sonra son yıldızlar da sönüyor.[4] Geriye beyaz cüceler, nötron yıldızları ve kara delikler kalıyor. Radboud Üniversitesi'nden Heino Falcke ve ekibi 2025'te bu kalıntılara da bir üst sınır koydu. Hesaplarına göre uzay-zamanın eğriliği tek başına parçacık çiftleri üreterek nötron yıldızlarını en geç 10[68], beyaz cüceleri 10[78] yıl içinde buharlaştırıyor.[5] Isı ölümü denen bu son, soğuk ve karanlık bir boşlukla bitiyor.


## 14 milyon gökadanın haritası

Karanlık Enerji Spektroskopi Aracı (DESI), Arizona'daki Kitt Peak Ulusal Gözlemevi'nde Mayall teleskobuna takılı. Odak düzlemindeki 5.000 robotik fiber, her gözlemde binlerce gökadanın ışığını ayrı ayrı topluyor. Ekip bu ışıktan gökadaların uzaklığını çıkarıyor ve evrenin farklı çağlarda ne hızla genişlediğini ölçüyor.

*Görsel: Kitt Peak'teki 4 metrelik Mayall teleskobu. DESI, 2019'dan beri bu teleskobun üst ucunda duruyor. Fotoğraf: P. Marenfeld ve NOIRLab/NSF/AURA, CC BY 4.0, Wikimedia Commons.*

19 Mart 2025'te yayımlanan ikinci veri sürümü üç yıllık gözlemi ve 14 milyondan fazla gökada ile kuasarı kapsıyor.[6] DESI verisi tek başına standart modelle uyumlu. Kozmik mikrodalga artalan ışınımı ve süpernova ölçümleriyle birleşince ise karanlık enerjinin etkisi zamanla zayıflıyor gibi görünüyor. Bu modelin sabit karanlık enerjiye üstünlüğü, kullanılan süpernova kataloğuna göre 2,8 ile 4,2 sigma arasında değişiyor. Fizikte bir sonucun keşif sayılması için 5 sigma gerekiyor.

*Görsel: Aynı DESI ölçümü hangi veriyle birleştirildiğine göre farklı güçte bir işaret veriyor. En güçlü birleşim bile 5 sigmalık keşif eşiğinin altında. Grafik: kafa1milyon; veri DESI DR2, 2025.*

Meksika Ulusal Özerk Üniversitesi'nden Jose Agustin Lozano Torres, Ağustos 2026'da Monthly Notices of the Royal Astronomical Society'de yayımlanan analizinde DESI'yi Şili'deki Karanlık Enerji Araştırması'nın (DES) altıncı yıl verisi ve 38 bağımsız genişleme ölçümüyle birleştirdi. Değişen karanlık enerji yine yaklaşık 3 sigma önde çıktı. Modelleri karşılaştıran Bayesçi testte ise iki model arasında net bir kazanan çıkmadı.[7]

- **14 milyon** — DESI'nin ikinci veri sürümünde üç yılda ölçülen gökada ve kuasar sayısının alt sınırı.DESI işbirliği, arXiv:2503.14738, 2025
- **4,2 sigma** — Zamanla zayıflayan karanlık enerjinin sabit modele üstünlüğü, en güçlü veri birleşiminde; keşif eşiği 5 sigma.DESI işbirliği, 2025
- **33,3 milyar yıl** — Cornell ekibinin örnek hesabında evrenin doğumdan çöküşe toplam ömrü.Luu, Qiu ve Tye, JCAP, 2025
- **22 milyar yıl** — Karanlık enerji güçlenirse yaşanacak Büyük Yırtılma için 2003'te verilen örnek süre.Caldwell, Kamionkowski ve Weinberg, PRL, 2003


## 33 milyar yıllık bir ömür

Cornell Üniversitesi'nden Henry Tye, Hoang Nhan Luu ve Yu-Cheng Qiu ile birlikte bu zayıflamayı açıklayan bir model kurdu. Eylül 2025'te Journal of Cosmology and Astroparticle Physics'te yayımlanan çalışmada karanlık enerji iki parçadan oluşuyor.[8] Biri, kütlesi son derece küçük varsayımsal bir parçacığın, aksiyonun alanı. Bu alan bugün genişlemeyi itiyor ama gücünü yavaş yavaş kaybediyor. Altta ise negatif bir kozmolojik sabit duruyor. Modelin verilere en iyi uyan değerleriyle evren bugünkü boyutunun 1,69 katına kadar büyüyor, yaklaşık 11 milyar yıl sonra genişleme duruyor ve çöküş başlıyor. Toplam ömür 33,3 milyar yıl. Evren 13,8 milyar yaşında olduğuna göre Büyük Çöküş'e yaklaşık 20 milyar yıl kalıyor.

Yazarlar bu sayıyı kesin bir tahmin olarak sunmuyor, "örnek değer" diyorlar. Modelin olası değerleri geniş bir aralığa yayılıyor. Ortalama değerlerle hesaplanan ömür 40,3 milyar yıl. Kozmolojik sabitin sıfır olması da verilerle uyumlu ve bu durumda çöküş hiç yaşanmıyor.


## Atomları da parçalayan senaryo

Üçüncü seçenek 2003'te Physical Review Letters'ta yayımlandı. Robert Caldwell, Marc Kamionkowski ve Nevin Weinberg, karanlık enerjinin zamanla güçlendiği bir evreni hesapladı. Böyle bir evrende genişleme önce gökada kümelerini dağıtıyor, sonra gökadaları, [Güneş Sistemi](https://kafa1milyon.com/yazi/scholz-yildizi/)'ni ve en sonunda atomları parçalıyor.[9]

*Görsel: Çöküş ve yırtılma birbirini dışlıyor; alttaki üç basamak ise sonsuz genişlemede sırayla yaşanıyor. Ölçek logaritmik, yani her çizgi bir öncekinin milyarlarca katı. Grafik: kafa1milyon; veri dört hakemli makaleden.*

Makaledeki örnekte, karanlık enerjinin gücünü gösteren parametre -1,5 alındığında bu son 22 milyar yıl sonra geliyor. DESI'nin işaret ettiği yön bunun tersi. Ölçümler karanlık enerjinin bugün güçlenmediğini, zayıfladığını gösteriyor ve bu Büyük Yırtılma ihtimalini azaltıyor.

Üç senaryo arasındaki seçim, karanlık enerjinin zamanla nasıl değiştiğinin ölçümüne bağlı. DESI beş yıllık taramasını tamamlıyor. Avrupa Uzay Ajansı'nın Temmuz 2023'te fırlatılan Euclid teleskobu ve Şili'deki Vera C. Rubin Gözlemevi aynı soruya farklı yöntemlerle bakıyor. İşaret 5 sigmayı geçerse Tye ekibinin 33,3 milyar yıllık hesabı güç kazanacak. Silinirse evren için en olası son, Adams ve Laughlin'in 1997'de çizdiği 10[14] yıllık takvimle başlayan ısı ölümü olarak kalacak.


## Dipnotlar ve Kaynaklar

1. Friedmann, A. (1922). "Über die Krümmung des Raumes". Zeitschrift für Physik 10: 377-386. [doi.org/10.1007/BF01332580](https://doi.org/10.1007/BF01332580)
2. Riess, A. G. ve ark. (1998). "Observational evidence from supernovae for an accelerating universe and a cosmological constant". The Astronomical Journal 116(3): 1009-1038. [doi.org/10.1086/300499](https://doi.org/10.1086/300499)
3. Perlmutter, S. ve ark. (1999). "Measurements of Ω and Λ from 42 high-redshift supernovae". The Astrophysical Journal 517(2): 565-586. [doi.org/10.1086/307221](https://doi.org/10.1086/307221)
4. Adams, F. C., Laughlin, G. (1997). "A dying universe: the long-term fate and evolution of astrophysical objects". Reviews of Modern Physics 69(2): 337-372. [doi.org/10.1103/RevModPhys.69.337](https://doi.org/10.1103/RevModPhys.69.337)
5. Falcke, H., Wondrak, M. F., van Suijlekom, W. D. (2025). "An upper limit to the lifetime of stellar remnants from gravitational pair production". Journal of Cosmology and Astroparticle Physics 2025(05): 023. [doi.org/10.1088/1475-7516/2025/05/023](https://doi.org/10.1088/1475-7516/2025/05/023)
6. DESI Collaboration, Abdul Karim, M. ve ark. (2025). "DESI DR2 Results II: Measurements of Baryon Acoustic Oscillations and Cosmological Constraints". arXiv:2503.14738. [doi.org/10.48550/arXiv.2503.14738](https://doi.org/10.48550/arXiv.2503.14738)
7. Lozano Torres, J. A. (2026). "Dynamical dark energy from DESI DR2 and DES Year 6 BAO, supernovae, and cosmic chronometers: a 3σ preference without decisive Bayesian evidence". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 551(4): stag1607. [doi.org/10.1093/mnras/stag1607](https://doi.org/10.1093/mnras/stag1607)
8. Luu, H. N., Qiu, Y.-C., Tye, S.-H. H. (2025). "The lifespan of our universe". Journal of Cosmology and Astroparticle Physics 2025(09): 055. [doi.org/10.1088/1475-7516/2025/09/055](https://doi.org/10.1088/1475-7516/2025/09/055)
9. Caldwell, R. R., Kamionkowski, M., Weinberg, N. N. (2003). "Phantom energy: dark energy with w < -1 causes a cosmic doomsday". Physical Review Letters 91(7): 071301. [doi.org/10.1103/PhysRevLett.91.071301](https://doi.org/10.1103/PhysRevLett.91.071301)

Kapak: Hubble Ultra Derin Alanı, yaklaşık 10.000 gökada. NASA, ESA, S. Beckwith (STScI) ve HUDF ekibi; ESA/Hubble, CC BY 4.0.


---

Tamamı ve sesli anlatım: https://kafa1milyon.com/yazi/kozmolojinin-eski-sorusunun-yaniti/