# Köpekler Bile Bouba/Kiki Etkisini Hissediyor

- Kaynak: https://kafa1milyon.com/yazi/kopekler-bile-bouba-kiki/
- Yayın: 2026-10-21
- Bölüm: Bilim
- Yazar: kafa1milyon
- Etiketler: köpek, bouba kiki, ses sembolizmi, hayvan bilişi, algı, dil

> Parma Üniversitesi'nde 70 köpek "bouba" duyunca yuvarlak, "kiki" duyunca sivri şekle daha uzun baktı. Sahibi duymasa da sonuç değişmedi; 25 dillik insan testinde Türkçe ise istisna çıktı.

---
Parma Üniversitesi'nin köpek davranışı laboratuvarında 3'e 4 metrelik bir oda var. Odanın bir ucunu tahta bir bölme kapatıyor, bölmenin sağında ve solunda birer ekran duruyor. Ekranlardan birinde yuvarlak hatlı siyah bir leke, ötekinde sivri uçlu siyah bir yıldız görünüyor. Arkadaki hoparlörden bir kadın sesi otuz saniye boyunca on beş kez aynı uydurma kelimeyi söylüyor: ya "bouba" ya "kiki". Sahibinin önünde tutulan köpeğin başını nereye çevirdiğini tepedeki kamera kaydediyor.[1]

Eleonora Biffi ile Giulia Pedretti'nin yürüttüğü deneyde 70 yetişkin köpek bu odadan geçti. 14 Ekim 2026'da *Proceedings of the Royal Society B* dergisinde yayımlanan sonuca göre köpekler "bouba" duyunca yuvarlak şekle, "kiki" duyunca sivri şekle daha uzun baktı.[1][2]

- 25 dilde yapılan büyük testte Türkçe konuşanlar, sonucu en beklenmedik çıkan üç gruptan biri oldu.
- Köpeklerin sahiplerinden fark ettirmeden ipucu alıp almadığı kulaklık ve rock müzikle sınandı.
- Köpekler sivri şekle, bebeklerde ve civcivlerde görülmeyen bir ilgi gösterdi; ekibin bunun için üç olası açıklaması var.
- Şempanzeler ve goriller aynı türden testlerde eşleşme göstermedi, bir günlük civcivler gösterdi.


## Yüz yıla yakın bir eşleşme

Bu eğilimi ilk kaydeden Alman psikolog Wolfgang Köhler'di. 1929'da yayımladığı Gestalt psikolojisi kitabında okura iki şekil gösterdi ve hangisinin "takete", hangisinin "baluba" olduğunu sordu. Çoğu kişi sivri olana "takete" dedi. Kitabın sonraki baskısında yuvarlak şeklin adı "maluma" oldu.[3] Bugünkü adını 2001'de nörolog Vilayanur Ramachandran ile Edward Hubbard koydu.[4]

Uzun süre bunun bir yazı alışkanlığı olabileceği konuşuldu, çünkü Latin alfabesinde K ile i köşeli, b, o ve u yuvarlak duruyor. Dilbilimci Aleksandra Ćwiek ve ekibi 2022'de bu şüpheyi sınadı. 25 dil konuşan ve 10 farklı yazı sistemi kullanan 917 kişiye iki kelimeyi yalnızca sesli dinletti. Ortalama yüzde 72 beklenen eşleşmeyi yaptı; Latin alfabesi kullananlarla kullanmayanlar arasındaki fark zayıf kaldı.[5]

Türkçe bu tabloda istisnalardan biri çıktı. Ankete Türkçe konuşan 38 kişi katıldı ve beklenen eşleşmeyi yapanların oranı yüzde 50'nin altında kaldı. Aynısı yalnızca Rumence ve Mandarin Çincesinde görüldü. Bu sonuç Türkçe konuşanların eşleştirmediğini kanıtlamıyor; örneklem küçük ve güven aralığı şans düzeyini de içine alıyor. Rumence için yazarların bir tahmini var: "bouba", küçük çocuklara yaradan söz ederken kullanılan "bubă" kelimesine benziyor. Türkçe için böyle bir açıklama önerilmedi.[5]

Parma'daki köpeklere dinletilen kayıtlar da bu çalışmadan geliyor ve fonetik eğitimi almış Ćwiek'in sesini taşıyor. Kaydın frekans dökümünde "kiki" tiz bölgede yoğunlaşıyor, "bouba" pes bölgede kalıyor.[1]


## Kafanın yönünü yapay zeka okudu

Birinci deneyde 51 köpek vardı. Hepsi orta ya da büyük boy, burnu ne çok kısa ne çok uzun köpeklerdi; yaşları 1 ile 12 arasında, ortalaması 6,3. Her köpek dört deneme yaptı. Denemenin ilk 20 saniyesinde ekranların çevresinde kırmızı bir çerçeve yandı ve sahibi köpeği yerinde tuttu. Çerçeve yeşile dönünce köpek 10 saniye serbest kaldı, istediği ekrana gidip koklayabildi. Şekillerin sağdaki ve soldaki yeri denemeden denemeye değişti. Köpeklerde sağa ya da sola bakma alışkanlığı da arandı, çıkmadı.[1]

Bakışları insan gözü saymadı. Ekip, nesne tanıma modeli YOLOv8'i elle işaretlenmiş 280 kareyle eğitip görüntülerdeki köpek kafasını buldurdu. Model kafanın çevresine bir elips oturttu, elipsin uzun ekseninden yönü hesapladı ve köpeğin iki gözüyle birlikte gördüğü açının ekranlardan birine düşüp düşmediğine baktı. Kayıtlardaki karelerin yüzde 91'inden fazlası bu yolla işlenebildi. Model göz bebeğini izlemedi; ekip kafanın yönünü bakışın yerine kullandı.[1]

*Görsel: Birinci deneyden bir kare: hoparlörden "bouba" çalarken köpek soldaki yuvarlak şekle dönmüş. Sahibi bu grupta sesleri duyabiliyordu. Görsel: Biffi ve ark., Proceedings of the Royal Society B (2026), Şekil 5, CC BY 4.0*

Köpekler 20 saniyenin ortalama 5,8 saniyesinde ekranlara baktı. "Bouba" çalarken bu bakışın yaklaşık yüzde 56'sı yuvarlak şekle, "kiki" çalarken yaklaşık yüzde 63'ü sivri şekle gitti. Rastgele bakan bir köpekte iki oran da yüzde 50 dolayında olurdu. Fark küçük ama istatistik açısından güçlü çıktı.[1][6]

- **70** — Parma'daki iki deneye katılan yetişkin köpek sayısı: sahibi sesleri duyan 51, kulaklık takan 19.Biffi ve ark., Proceedings of the Royal Society B, 2026
- **%63** — "Kiki" çalarken köpeklerin ekrana bakış süresinden sivri şekle düşen yaklaşık pay; "bouba" çalarken yuvarlak şeklin payı yaklaşık yüzde 56.Biffi ve ark., 2026; New Scientist, 2026
- **%72** — 25 dil konuşan 917 kişide "bouba"yı yuvarlak, "kiki"yi sivri şekle bağlayanların ortalama oranı.Ćwiek ve ark., Philosophical Transactions of the Royal Society B, 2022
- **38** — Aynı testteki Türkçe konuşan katılımcı sayısı; bu grupta eşleşme oranı yüzde 50'nin altında kaldı.Ćwiek ve ark., 2022


## Sahibi duymasa da

Hayvan deneylerinin bilinen tuzağının adı Akıllı Hans. 1900'lerin başında Berlin'de hesap yapabildiği sanılan bu atın, sahibinin farkında olmadan verdiği baş ve beden işaretlerini okuduğunu psikolog Oskar Pfungst 1907'de ortaya koydu.[7]

Parma ekibi bu yüzden 19 köpekle ikinci bir deney kurdu. Bu kez sahipler kulaklık taktı, kulaklıktan rock müzik dinledi ve odada hangi kelimenin çaldığını duyamadı. Sonuç aynı yönde çıktı; "bouba" ile yuvarlak şekil arasındaki eşleşme biraz daha belirginleşti. Bu grup ekranlara 20 saniyenin ortalama 8,8 saniyesinde baktı.[1][6]

Serbest dolaşma kısmında iki deney ayrıştı. İlk deneyde "kiki" çalarken köpekler sivri şekli daha sık ve daha uzun kokladı. Kulaklıklı grupta keşifte sese bağlı bir fark görülmedi.[1]

*Görsel: Çerçeve yeşile dönünce köpek serbest kalıyor. "Kiki" çalarken bu köpek sağdaki sivri şekle yöneldi. Görsel: Biffi ve ark., Proceedings of the Royal Society B (2026), Şekil 6, CC BY 4.0*


## Sivri şekle fazladan ilgi

İlk deneyde ses ne olursa olsun köpekler sivri şekle daha çabuk döndü ve ona toplamda daha çok baktı. "Kiki" eşleşmesinin yüzde 63'e çıkıp "bouba" eşleşmesinin yüzde 56'da kalması da buradan geliyor. İnsan bebeklerinde ve civcivlerde tablo ters; etki en çok yuvarlak şekil ile "bouba" arasında görülüyor. Civcivlerdeki bu yönelim, yuvarlak hatlı bir yüze, yani bir hemcinse dönmeyi kolaylaştıran doğuştan bir tercih diye yorumlanmıştı.[1][8]

Yazarlar sahibin işaret vermiş olmasını zayıf bir ihtimal sayıyor, çünkü insanlar genellikle kıvrımlı şekilleri tercih eder. Geriye iki olasılık kalıyor. Biri yüz yapısı: kurtların ve eski köpeklerin yüz hatları köşeli, insan bebeğinin yüzü yuvarlak. Öteki deneyim. Yetişkin bir köpek yıllarca ısırdığı oyuncaklarla, ödül mamalarıyla, kemiklerle uğraşmış oluyor ve bu nesnelerin biçimi tercihini değiştirmiş olabilir. Ekip hangisinin geçerli olduğunu bilmediğini, birkaçının birlikte işleyebileceğini yazıyor. Kulaklıklı 19 köpekte bu fazladan ilgi görülmedi.[1]


## Maymunlar geçemedi, civcivler geçti

Hayvanlarla yapılan önceki denemeler karışık sonuç vermişti. 2019'da şempanzeler ve gorillerle, 2022'de dil eğitimi almış bir bonoboyla yapılan testlerde eşleşme görülmedi.[9][10] Şubat 2026'da ise Padova Üniversitesi'nden Maria Loconsole ve ekibi, yumurtadan çıkalı bir ve üç gün olmuş civcivlerin "kiki" duyunca sivri, "bouba" duyunca yuvarlak şekle yöneldiğini *Science* dergisinde yayımladı. Civcivlerin testten önceki deneyimi tamamen denetim altındaydı, eşleşmeyi bir yerden öğrenmiş olmaları beklenmiyordu.[8] Loconsole, köpek makalesinin de yazarlarından.

*Görsel: Bouba/kiki testinin yüz yıla yakın geçmişi. Limon noktalar eşleşmenin görüldüğü çalışmalar, gri noktalar görülmediği çalışmalar. Grafik: kafa1milyon.com, kaynaklar dipnotlarda*

Köpek makalesinin yazarları primatlardaki sonucun dikkatle okunması gerektiğini düşünüyor. O testlerde hayvan sayısı çok azdı ve gruplar karışıktı. Üstelik şempanzelerin tiz sesi aydınlıkla, pes sesi karanlıkla eşleştirdiği başka deneylerden biliniyor.[1]

Eşleşmenin nereden geldiğine dair en somut açıklama fizikten geliyor. Mathilde Fort ile Jean-Luc Schwartz 2022'de yuvarlak ve sivri nesnelerin bir yüzeye çarparken ya da yuvarlanırken çıkardığı sesleri inceledi. Yuvarlak nesneler daha pes ve kesintisiz, aynı boydaki sivri nesneler daha tiz ses çıkarıyordu.[11] Böyle bir düzenlilik, dil bilmeyen bir canlının da çevresinden toplayabileceği türden bir bilgi.

Parma'daki köpeklerin hepsi yetişkindi ve ömürleri boyunca insan konuşması dinlemişti. Eşleşmenin bu dinlemeyle mi öğrenildiği yoksa doğuştan mı geldiği bu deneyle ayırt edilemiyor. Macaristan'daki Eötvös Loránd Üniversitesi'nden köpek beyni araştırmacısı Attila Andics de sıradaki sorunun bu olduğunu söylüyor.[6] Biffi'nin ekibi şimdi yavru köpeklerden ve tilki gibi yabani köpekgillerden veri topluyor, ardından aynı iki kaydı kedilere dinletmeyi planlıyor.[6]


## Dipnotlar ve Kaynaklar

1. Biffi, E., Pedretti, G., Normando, S., Lazebnik, T., Loconsole, M., Valsecchi, P. (2026). Hearing shapes: the Bouba–Kiki effect in adult domestic dogs. *Proceedings of the Royal Society B*, 293(2080), 20261209. [doi:10.1098/rspb.2026.1209](https://doi.org/10.1098/rspb.2026.1209)
2. Università di Parma (2026). Effetto Bouba-Kiki: anche per i cani i suoni hanno una "forma". Basın bülteni, 14 Ekim 2026. [unipr.it](https://www.unipr.it/notizie/effetto-bouba-kiki-anche-i-cani-i-suoni-hanno-una-forma)
3. Köhler, W. (1929). *Gestalt Psychology*. New York: Liveright. Gözden geçirilmiş baskı: 1947.
4. Ramachandran, V. S., Hubbard, E. M. (2001). Synaesthesia: a window into perception, thought and language. *Journal of Consciousness Studies*, 8(12), 3-34.
5. Ćwiek, A., Fuchs, S., Draxler, C. ve ark. (2022). The bouba/kiki effect is robust across cultures and writing systems. *Philosophical Transactions of the Royal Society B*, 377(1841), 20200390. [doi:10.1098/rstb.2020.0390](https://doi.org/10.1098/rstb.2020.0390)
6. Woodford, J. (2026). Dogs are susceptible to the bouba-kiki effect. *New Scientist*, 14 Ekim 2026. [newscientist.com](https://www.newscientist.com/article/2593290-dogs-are-susceptible-to-the-bouba-kiki-effect/)
7. Pfungst, O. (1911). *Clever Hans (The Horse of Mr. von Osten)*. New York: Henry Holt. Almanca özgün baskı: 1907.
8. Loconsole, M., Benavides-Varela, S., Regolin, L. (2026). Matching sounds to shapes: evidence of the bouba-kiki effect in naïve baby chicks. *Science*, 391(6787), 836-839. [doi:10.1126/science.adq7188](https://doi.org/10.1126/science.adq7188)
9. Margiotoudi, K., Allritz, M., Bohn, M., Pulvermüller, F. (2019). Sound symbolic congruency detection in humans but not in great apes. *Scientific Reports*, 9, 12705. [doi:10.1038/s41598-019-49101-4](https://doi.org/10.1038/s41598-019-49101-4)
10. Margiotoudi, K., Bohn, M., Schwob, N. ve ark. (2022). Bo-NO-bouba-kiki: picture-word mapping but no spontaneous sound symbolic speech-shape mapping in a language trained bonobo. *Proceedings of the Royal Society B*, 289, 20211717. [doi:10.1098/rspb.2021.1717](https://doi.org/10.1098/rspb.2021.1717)
11. Fort, M., Schwartz, J.-L. (2022). Resolving the bouba-kiki effect enigma by rooting iconic sound symbolism in physical properties of round and spiky objects. *Scientific Reports*, 12, 19172. [doi:10.1038/s41598-022-23623-w](https://doi.org/10.1038/s41598-022-23623-w)

Görseller: kapak, Parma Üniversitesi basın görseli (deney odası); deney kareleri, Biffi ve ark. (2026), Proceedings of the Royal Society B, CC BY 4.0; zaman çizelgesi grafiği kafa1milyon.com.


---

Tamamı ve sesli anlatım: https://kafa1milyon.com/yazi/kopekler-bile-bouba-kiki/