# İstilacı Deniz Canlılarını Bulan Yetenekli Köpek

- Kaynak: https://kafa1milyon.com/yazi/istilaci-deniz-canlilarini-bulan/
- Yayın: 2026-10-21
- Bölüm: Bilim
- Yazar: kafa1milyon
- Etiketler: köpek, istilacı türler, deniz biyolojisi, doğa koruma, iskoçya, koku

> İskoçya'da Sgiath adlı Labrador, limanları kaplayan istilacı Didemnum vexillum'u kokusundan buluyor ve 2026'da yılın hayvanı seçildi. Galler'deki başarısız temizlik, köpeklerin karadaki sicili ve burnun sınırları.

---
Uluslararası Hayvan Refahı Fonu (IFAW), 15 Ekim 2026'da Londra'daki BAFTA binasında yılın hayvanı ödülünü altı yaşındaki siyah bir Labrador'a verdi. Adı Sgiath, İskoç Galcesinde "kanat" demek ve "Ski-a" diye okunuyor. İskoçya'nın batısında, Glencoe yakınlarında yaşayan köpek, deniz çekildiğinde burnunu kıyıdaki yosunların altına sokuyor ve Didemnum vexillum adlı istilacı bir deniz canlısını kokusundan buluyor.[1] Bulduğunda havlamıyor. Kıpırdamadan durup bakıyor.[2]

IFAW'a göre Sgiath bu canlıyı kokusundan tanımak üzere eğitilmiş ilk köpek. Şimdiye kadar yüzlerce koloni buldu.[2]

- İngiliz gazetelerinin "deniz kusmuğu" dediği canlı, Atlantik'te 2005'te ne kadar büyük bir deniz tabanını kaplıyordu?
- Galler'de bir marinanın bütün iskeleleri plastiğe sarılıp temizlendi; canlı birkaç ay sonra nasıl geri geldi?
- Dağda kayıp arayan bir köpek, deniz kıyısında neden sessiz çalışmayı öğrenmek zorunda kaldı?
- Köpeğin isabeti hakkında elde hangi ölçüm var, hangisi henüz yok?


## Taşı, ipi, midyeyi kaplayan koloni

Didemnum vexillum koloni hâlinde yaşayan bir tulumlu. Binlerce minik birey ortak, jelatinimsi bir tabakanın içinde yan yana dizilir. Koloni krem ile turuncu arasında bir renk alır; dalgasız sularda ip gibi sarkar, akıntılı taban üzerinde halı gibi yayılır. İngilizcede halı deniz fışkırtanı diye anılıyor, görünüşü yüzünden gazeteler "deniz kusmuğu" diyor. Uzmanlar kökeninin Japonya olduğunu düşünüyor.[2] Yeni limanlara tekne gövdelerine, iplere ve kafeslere tutunarak taşınıyor.

Kuzey Amerika'daki yayılımı, canlının nereye kadar varabildiğini gösteriyor. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun (USGS) 1994'ten beri her yıl izlediği Georges Bank balıkçılık sahasında 2002'ye kadar hiç görülmemişti. 2005 taramasında 40 ile 65 metre derinlikteki iki çakıl alanında, toplam 230 kilometrekareyi aşan bir bölgede bulundu. Bazı video hatlarında deniz tabanının yarısından fazlasını kaplıyordu.[3] Koloniler birleşince çakılı neredeyse katı bir hasıra çeviriyor ve altında yaşayan canlıları boğabiliyor.[4]

*Görsel: Massachusetts'teki Sandwich kıyısında, 4 metre derinlikte çakılın üstünü örten bir koloni, 7 Kasım 2006. Kabuğun ortasındaki açıklıktan altta kalan taş görünüyor. Fotoğraf: Dann Blackwood, USGS, kamu malı, Wikimedia Commons.*

Britanya'daki ilk kayıt 2008 yazında Galler'in Holyhead limanındaki marinadan geldi. Bangor Üniversitesi'nden yüksek lisans öğrencisi Kate Griffith buldu.[5] İskoçya'da Şubat 2010'da taranan 12 marinanın yalnızca birinde, Clyde kıyısındaki Largs'ta çıktı. Oradaki iskelelerden sökülen 147 sarkık eşyanın 65'i kolonize olmuştu.[6]


## Holyhead'de temizlik neden tutmadı?

Galler Kırsal Konseyi (CCW) Ekim 2009'da marinayı temizlemeye girişti. Yüzer iskele platformları plastik örtülere ve torbalara sarıldı. İçerideki su durgunlaşınca oksijen tükeniyor, sarılan yüzeydeki canlılar ölüyordu. İzin çıkınca torbalara kalsiyum hipoklorit eklenip süre kısaltıldı. Kış boyunca 530'dan fazla platform, bağlantı zincirleri ve çevredeki yaklaşık 100 şamandıra bağı işlendi; iş Mayıs 2010 sonunda bitti ve bahar denetimlerinde marinada canlının izine rastlanmadı.[5]

Aynı ay dalgıçlar feribot iskelesinde ona çok benzeyen bir koloni buldu. Yaz ilerleyip koloniler larva üretmeye başlayınca bunun yerli bir tür olduğu anlaşıldı. Ağustos ve Eylül 2010'daki rutin taramada ise marinada gerçekten birkaç küçük Didemnum vexillum kolonisi çıktı. Ekimde, yeniden işleme başlanmadan hemen önce yapılan taramada küçük koloniler çok daha geniş bir alana yayılmıştı. Ocak 2011'de kurum, deniz suyu larva üretimini durduracak kadar soğukken işi baştan yapacak parası ve zamanı kalmadığını açıkladı. Çaba gözetime ve bir karantina iskelesi denemesine kaydırıldı.[5] İlk üç yıl için öngörülen bütçe 385 bin sterlindi.[7]

CCW raporu, yerli türle yaşanan karışıklığın bu canlıyı gözle tanımanın ne kadar zor olduğunu gösterdiğini not ediyor. Küçük koloniler yosunun ve midyenin arasında kayboluyor, kesin tanı çoğu zaman laboratuvarda DNA testi istiyor.[8]


## Dağda havlayan köpek kıyıda susuyor

Sgiath yavruyken dağ kurtarma köpeği olarak eğitildi. Sahibi, Glasgow doğumlu deniz ekoloğu Texa Sim, İskoçya'nın batı kıyısında Aline gölü ile Mull Boğazı'nda yerli istiridye yataklarını yeniden kurmaya çalışırken istilacı türlerin tehdidini yakından gördü. Bugün İskoçya'nın doğa koruma kurumu NatureScot'ta çalışıyor. Eğitim için özel koku tuğlalarından bir duvar kurdu ve hedef türün örneklerini bu tuğlaların arasına sakladı.[9] Sim'in anlattığına göre köpeği ilk kez birbirine benzeyen pek çok kokunun arasından hedefi bulmaya yönlendirdiğinde Sgiath doğruca ona gitti.[8]

Dağda kayıp birini bulduğunda havlaması ve zıplaması gerekiyor. Kıyıda Sim ona "pasif işaret" denen başka bir davranış öğretti: köpek koloninin yanında donup kalıyor ve gözünü ona dikiyor.[2] Ekibe sonradan üç yaşındaki Labrador Uisge katıldı. Sim, iki köpeğin bu türü öteki tulumlulardan ayırabildiğini ve su örneklerindeki kokusunu bile seçebildiğini söylüyor.[8] Şimdi istiridye yataklarını örten bir başka istilacı türün, terlik salyangozunun (Crepidula fornicata) kokusunu öğreniyorlar.[9]

*Görsel: Koku köpekleri doğa korumada en çok karada çalışıyor. Alaska'da, 22 Mart 2011'de, hayvanların kış inlerini bulmak için eğitilmiş bir köpek arazide. Fotoğraf: ABD Balık ve Yaban Hayatı Servisi, kamu malı, Wikimedia Commons.*

Leipzig'deki Helmholtz Çevre Araştırma Merkezi'nden Annegret Grimm-Seyfarth ve ekibi 2021'de bu alandaki 1.220 yayını taradı. 1930'dan bu yana 62 ülkede 408 hayvan, 42 bitki, 26 mantar ve 6 bakteri türü için köpek çalıştırılmış. Köpeği başka bir yöntemle karşılaştıran 611 vakanın 542'sinde köpek daha iyi sonuç vermiş, yalnızca 6'sında daha kötü. Derleme, sonucu belirleyenin ırktan çok eğitim, hedefin yoğunluğu ve çalışma düzeni olduğunu yazıyor.[10]

- **230 km²** — Didemnum vexillum'un 2005'te Georges Bank'te bulunduğu çakıl alanlarının toplam büyüklüğü; canlı orada 2002'ye kadar hiç görülmemişti.Valentine ve ark., USGS, 2007
- **530+** — Holyhead marinasında 2009-2010 kışında plastiğe sarılarak temizlenen yüzer iskele platformu sayısı; canlı aynı yılın sonbaharında geri döndü.Holt ve Cordingley, CCW, 2011
- **542 / 611** — Koku köpeğini başka bir izleme yöntemiyle karşılaştıran vakalardan köpeğin daha iyi sonuç verdiği vaka sayısı.Grimm-Seyfarth ve ark., Methods in Ecology and Evolution, 2021
- **539** — 2020 sonunda Türkiye denizlerinde kayıtlı yabancı tür sayısı; 105'i en az bir bölgede istilacı özellik gösteriyor.Çınar ve ark., PLOS ONE, 2021

*Görsel: Dünya genelinde koku köpeklerinin başka izleme yöntemleriyle karşılaştırıldığı 611 vaka. Karşılaştırılan ölçüt çalışmadan çalışmaya değişiyor: taranan alan, hız, bulunan örnek sayısı ya da isabet. Deniz ortamında yapılmış bir karşılaştırma bu derlemede yok. Grafik: kafa1milyon, veri Grimm-Seyfarth ve ark. (2021).*


## Burnun sınırları

Sim'in "köpek bir koloniyi gösterdiğinde hiç yanılmıyor" sözü, köpeğin sahibinin sahadaki gözlemi.[2] Ekim 2026 itibarıyla iki köpeğin isabetini kör denemelerle ölçen hakemli bir yayına ulaşamadık. Sim de işin bir kavram kanıtlama projesi olarak başladığını söylüyor. Köpek ancak deniz çekilince ve kıyıya yakın yerde çalışabiliyor; Georges Bank'teki 40-65 metrelik koloniler bu menzilin çok dışında.

Rakip yöntem sudaki DNA izleri. İskoç hükümetinin 2019'da Creran gölü ve Lorn kıyılarında 24 noktadan aldığı su örneklerinin 4'ünde türün çevresel DNA'sı, yani suya karışmış genetik izi, tutarlı biçimde çıktı. Dunstaffnage marinasındaki işaret Eylül 2022'deki iskele taramasında gerçek kolonilerle doğrulandı.[11] Su örneği geniş bir alanı kısa sürede tarıyor, köpek ise şüpheli kıyıda koloninin tam yerini gösterebiliyor. Bangor Üniversitesi'nden deniz biyoloğu Martyn Kurr, bilim insanlarının köpeklerin bir deniz istilasını haber veren su değişikliklerini koklayabildiğini yeni yeni fark ettiğini söylüyor.[2]

Türkiye kıyıları da bu sorunun içinde. Melih Ertan Çınar ve ekibinin 2021'de yayımlanan derlemesinde Didemnum vexillum yer almıyor, ama Türkiye'de kayıtlı yabancı tulumluların yüzde 36'sı istilacı sayılıyor. Balık yumurtası ve larvası yiyerek balıkçılığa zarar veren taraklı medüz Mnemiopsis leidyi de aynı listede. 2020 sonunda Türkiye denizlerinde 539 yabancı tür kayıtlıydı ve bunların 105'i en az bir bölgede istilacı özellik gösteriyordu.[12]


## Dipnotlar ve Kaynaklar

1. International Fund for Animal Welfare (15 Ekim 2026). "World animal heroes honoured at the IFAW Animal Action Awards". [ifaw.org](https://www.ifaw.org/uk/press-releases/animal-heroes-honoured-ifaw-animal-action-awards-2026)
2. Stephens, K. ve Gill, V. (15 Ekim 2026). "Dog that hunts invasive 'sea vomit' honoured as animal of the year". *BBC News*. [bbc.co.uk](https://www.bbc.co.uk/news/articles/cvwy761zyx7eo)
3. Valentine, P. C., Collie, J. S., Reid, R. N., Asch, R. G., Guida, V. G. ve Blackwood, D. S. (2007). "The occurrence of the colonial ascidian Didemnum sp. on Georges Bank gravel habitat". *Journal of Experimental Marine Biology and Ecology* 342(1). [doi:10.1016/j.jembe.2006.10.038](https://doi.org/10.1016/j.jembe.2006.10.038)
4. Bullard, S. G., Lambert, G., Carman, M. R. ve ark. (2007). "The colonial ascidian Didemnum sp. A: Current distribution, basic biology and potential threat to marine communities of the northeast and west coasts of North America". *Journal of Experimental Marine Biology and Ecology* 342, 99-108. [doi:10.1016/j.jembe.2006.10.020](https://doi.org/10.1016/j.jembe.2006.10.020)
5. Holt, R. ve Cordingley, A. (2011). *Eradication of the non-native carpet ascidian (sea squirt) Didemnum vexillum in Holyhead Harbour: Progress, methods and results to spring 2011*. Countryside Council for Wales. [nonnativespecies.org](https://www.nonnativespecies.org/assets/Management-documents/Didemnum_vexillum_in_Wales_CCW_update-1.pdf)
6. Beveridge, C., Cook, E. J., Brunner, L., MacLeod, A., Black, K., Brown, C. ve Manson, F. J. (2011). *Initial response to the invasive carpet sea squirt, Didemnum vexillum, in Scotland*. Scottish Natural Heritage Commissioned Report No. 413. [nature.scot](https://www.nature.scot/sites/default/files/2019-08/Publication%202011%20-%20SNH%20Commissioned%20Report%20413%20-%20Initial%20response%20to%20the%20invasive%20carpet%20sea%20squirt%2C%20Didemnum%20vexillum%2C%20in%20Scotland.pdf)
7. Holt, R. *The carpet sea squirt Didemnum vexillum: Eradication from Holyhead Marina*. Countryside Council for Wales, GB Non-native Species Secretariat. [nonnativespecies.org](https://www.nonnativespecies.org/assets/Management-documents/The_carpet_sea_squirt_-_eradication_from_Holyhead_Marina_Holt_CCW-1.pdf)
8. Williams, C. (Ekim 2026). "Scottish dog trained to sniff out 'sea vomit' in world first". *The Herald*. [heraldscotland.com](https://www.heraldscotland.com/news/26632123.scottish-dog-trained-sniff-sea-vomit-world-first/)
9. NatureScot (2026). "Nature Heroes of the Month: Uisge and Sgiath". Kurumun resmi LinkedIn duyurusu. [linkedin.com/company/naturescot](https://www.linkedin.com/posts/naturescot_nature-heroes-of-the-month-uisge-activity-7487824788057554944-WCF0)
10. Grimm-Seyfarth, A., Harms, W. ve Berger, A. (2021). "Detection dogs in nature conservation: A database on their world-wide deployment with a review on breeds used and their performance compared to other methods". *Methods in Ecology and Evolution* 12(4), 568-579. [doi:10.1111/2041-210X.13560](https://doi.org/10.1111/2041-210X.13560)
11. Scottish Government, Marine Directorate (24 Haziran 2024). *Assessing distribution of Didemnum vexillum in Scotland using environmental DNA*. [gov.scot](https://www.gov.scot/publications/assessing-distribution-didemnum-vexillum-scotland-using-environmental-dna/)
12. Çınar, M. E., Bilecenoğlu, M., Yokeş, M. B., Öztürk, B., Taşkın, E., Bakır, K., Doğan, A. ve Açık, Ş. (2021). "Current status (as of end of 2020) of marine alien species in Turkey". *PLOS ONE* 16(5), e0251086. [doi:10.1371/journal.pone.0251086](https://doi.org/10.1371/journal.pone.0251086)

Kapak: Massachusetts'teki Sandwich kıyısında 4 metre derinlikte fotoğraflanan bir Didemnum vexillum kolonisi, 7 Kasım 2006. Fotoğraf: Dann Blackwood, USGS, kamu malı, Wikimedia Commons.


---

Tamamı ve sesli anlatım: https://kafa1milyon.com/yazi/istilaci-deniz-canlilarini-bulan/