# Hava Kirliliği Göz Sağlığını da Tehdit Ediyor: Glokom ve Katarakt Riski

- Kaynak: https://kafa1milyon.com/yazi/hava-kirliligi-goz-sagligini/
- Yayın: 2026-10-22
- Bölüm: Bilim
- Yazar: kafa1milyon
- Etiketler: hava kirliliği, göz sağlığı, glokom, katarakt, partikül madde, çevre sağlığı

> 41 çalışmalık bir meta-analizde ince toz kirliliği en yüksek bölgelerde glokom olasılığı yüzde 70'e kadar yüksek çıktı, katarakt riski de kirlilikle birlikte arttı. Bulgular gözlemsel; Türkiye'de hiçbir il DSÖ sınırını tutturamıyor.

---
14 Eylül 2026 sabahı Londra'da, Avrupa Katarakt ve Refraktif Cerrahlar Derneği'nin (ESCRS) 44. kongresinde Suudi Arabistanlı göz hekimi Ahmed Alnabihi kürsüye çıktı. Sunduğu tablo 41 ayrı araştırmanın birleştirilmiş sonucuydu. Veriler Doğu Asya'dan ve İngiltere'den, toplamda milyonlarca kişiden geliyordu.[2]

Havasında ince toz yoğun olan yerlerde glokom da katarakt da daha sık görülüyordu. En kirli bölgelerde yaşayanlarda glokom olasılığı, en temiz bölgelerdekine göre yüzde 70'e kadar yüksek çıktı.[1][2]

- Altı kirleticiden hangisi göz hastalıklarıyla en tutarlı biçimde ilişkili çıktı?
- Dokuz ay kirli hava soluyan farelerin gözünde ne değişti?
- Yarım milyon İngiliz'in 12 yıllık takibi riski ne kadar büyük buldu?
- Bu bulgular Türkiye'nin havası için ne söylüyor, neyi söyleyemiyor?


## Rakamlar 41 çalışmadan geliyor

Çalışmanın ilk imzası Cidde Göz Hastanesi'nden Anas Alamoudi'ye ait. Riyad, Toronto ve Utah'tan göz hekimleri de ekipte. Dört büyük tıp veri tabanını 15 Mayıs 2025'e kadar taradılar ve yetişkinlerde yapılmış gözlemsel çalışmaları seçtiler. Karşılaştırmaya altı kirletici girdi: iki boyda partikül madde (PM2,5 ve PM10), azot dioksit, kükürt dioksit, ozon ve karbon monoksit. Öbür tarafta üç göz hastalığı vardı: glokom, katarakt ve yaşa bağlı makula dejenerasyonu.[1]

Glokomda gözü beyne bağlayan sinir yavaş yavaş hasar görür. Kayıp çoğunlukla yan görüşten başlar ve geri gelmez. Katarakt ise göz merceğinin bulanmasıdır; bulanan mercek ameliyatla değiştirilebilir. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre dünyada 94 milyon kişinin görme kaybına katarakt, 7,7 milyon kişininkine glokom yol açıyor.[3]

PM2,5, çapı 2,5 mikrometreden küçük tanecikler için kullanılan ad. Bir saç telinden onlarca kat ince olan bu tozun kaynağı egzoz, baca ve duman.[2] En tutarlı sonuç da bu taneciklerden çıktı. PM2,5 düzeyi bir basamak arttığında glokom olasılığı yüzde 8, katarakt riski yüzde 4 yükseliyordu; basamak, mümkün olan çalışmalarda metreküpte 10 mikrograma eşitlenmişti. Glokom bulgusu çalışmadan çalışmaya pek değişmedi ve ekip bu kanıtın güvenilirliğini uluslararası GRADE ölçütüne göre yüksek diye derecelendirdi. Ozonla makula dejenerasyonu arasında da yüzde 14'lük bir ilişki çıktı. PM10, azot dioksit ve kükürt dioksitte istatistik olarak anlamlı bir ilişki bulunmadı.[1]

*Görsel: En uzun çubuk en kirli ve en temiz bölgelerin karşılaştırması; güven aralığı da en geniş olan o. Grafik: kafa1milyon, veri: Alamoudi, Alnabihi ve ark., ARVO 2026.*

- **41** — Hava kirliliğiyle glokom, katarakt ve makula dejenerasyonu arasındaki ilişkiyi ölçen ve meta-analize alınan gözlemsel çalışma sayısı.Alamoudi, Alnabihi ve ark., ARVO 2026 özeti, IOVS
- **%70** — PM2,5'in en yüksek olduğu çeyrekte yaşayanlarda, en düşük çeyreğe göre glokom olasılığındaki artış.Alamoudi, Alnabihi ve ark., ARVO 2026 özeti, IOVS
- **481.113** — UK Biobank'ta ortanca 12,8 yıl izlenen ve 9.224'ünde yeni glokom görülen katılımcı sayısı.Sun ve ark., Investigative Ophthalmology & Visual Science, 2024
- **5 µg/m³** — Dünya Sağlık Örgütü'nün PM2,5 için önerdiği yıllık ortalama üst sınır.DSÖ Küresel Hava Kalitesi Kılavuzu, 2021


## Göz havayla doğrudan temas ediyor

Alnabihi'ye göre bu ilişkiyi akla yatkın kılan şey gözün konumu. Gözyaşı tabakası, konjonktiva ve kornea ile dış hava arasında hiçbir engel yok; akciğer ya da bağırsak gibi korunaklı bir iç yüzey söz konusu değil. İnce taneciklerin vücutta oksidatif stres denen hücre yıpranmasına ve yıllarca süren hafif bir iltihaba yol açtığı düşünülüyor. Uzun vadede bu süreç merceği bulandırabilir ya da göz sinirine zarar verebilir.[2]

Bu yolun bir parçası farelerde denendi. Şanghay'daki Fudan Üniversitesi Göz ve KBB Hastanesi'nden Liping Li ve Yuan Lei'nin ekibi, dört haftalık farelere dokuz ay boyunca şehir havasından yoğunlaştırılmış PM2,5 soluttu. Bu süre bir farenin ömrünün büyük kısmına denk geliyor. Farelerin göz tansiyonu yavaş yavaş yükseldi, göz içindeki sıvı dışarı daha zor akmaya başladı. Sıvıyı boşaltan dokuda proteinlerin azotla bozulduğunu gösteren izler bulundu. Bu bozulmayı önleyen bir molekül verildiğinde tansiyon normale döndü.[4]

Yüksek göz tansiyonu glokomun bilinen en güçlü risk etkenlerinden biri. Fare deneyi insanda olanı kanıtlamıyor; ilişkinin hangi yoldan kurulabileceğine dair bir ipucu veriyor.

*Görsel: Kataraktta saydam olması gereken mercek bulanıklaşır, göz bebeği grimsi beyaz görünür. Fotoğraf: Rakesh Ahuja, MD, CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons).*


## İngiltere'de 481 bin kişi, 12,8 yıl

Meta-analizin dayandığı en büyük veri kümelerinden biri UK Biobank. Paul Foster'ın da aralarında bulunduğu UK Biobank Göz ve Görme Konsorsiyumu araştırmacıları, 481.113 kişinin evinin çevresindeki kirliliği hesapladı ve hastane kayıtlarını ortanca 12,8 yıl izledi. Bu sürede 9.224 kişiye yeni glokom tanısı kondu.[5]

Hesaba yalnızca yaş ve cinsiyet katıldığında PM2,5'teki her basamak glokom riskini yüzde 8 artırıyordu. Etnik köken, yoksunluk düzeyi, beden [kitle indeksi](https://kafa1milyon.com/yazi/vucut-kitle-indeksi-yerine/) ve sigara da eklenince artış yüzde 3'e indi. Bu, kirli semtte yaşayanların başka açılardan da farklı olduğunu ve bu farkların hesabı ne kadar değiştirebildiğini gösteriyor. En kirli çeyrekte yaşayanların riski yine de en temiz çeyrektekilerden yüzde 10 yüksek kaldı.[5]

Çeyreklerin aralığı ayrıca dikkat çekiyor. İngiltere'deki en temiz grup metreküpte 8,17 ile 9,29 mikrogram arasında PM2,5 soluyordu; Dünya Sağlık Örgütü 2021'de yıllık sınırı 5 mikrograma çekmişti.[5][6] Yani karşılaştırmanın temiz ucu da kılavuzun üstündeydi.

*Görsel: Kesikli çizgi DSÖ'nün yıllık önerisi. İngiltere'nin en temiz çeyreği bile onun sağında kalıyor. Grafik: kafa1milyon, veri: Sun ve ark. 2024, DSÖ 2021.*


## Türkiye'ye taşınırken

Bu çalışmaların hepsi gözlemsel, yani ilişkiyi gösteriyor, nedeni kanıtlamıyor. Kirli bölgede yaşayanların gelirleri, iş koşulları ve doktora erişimleri de farklı olabilir; araştırmacılar bunların bir kısmını hesaba katabiliyor. Meta-analiz de şimdilik iki kongrede sunulmuş bir özet: Mayıs 2026'da Denver'daki ARVO toplantısı ve Eylül'deki Londra kongresi. Tek tek hangi çalışmaların ne ağırlıkla girdiği tam makaleyle görülecek.[1][2]

Veri Doğu Asya'dan ve İngiltere'den geliyor; Türkiye'den bir çalışma bulgularda geçmiyor. Çalışmalar maske ya da gözlük gibi bir önlemin riski azaltıp azaltmadığını da sınamadı.

Türkiye'nin havasına dair en kapsamlı derleme Temiz Hava Hakkı Platformu'nun Kara Rapor 2025'i. Rapora göre 2024'te hiçbir ilin yıllık ortalaması Dünya Sağlık Örgütü'nün temiz hava kılavuzunu karşılamadı ve PM2,5 kirliliği aynı yıl 62.644 erken ölümle ilişkilendirildi. Aynı rapor, ülkedeki PM2,5 ölçümlerinin hâlâ yetersiz olduğunu belirtiyor.[7] Göz hastalıkları bu hesapta henüz yer almıyor. Alnabihi'nin ekibi sıradaki adımı en kirli bölgelerde yapılacak göz sağlığı çalışmaları olarak tarif ediyor;[2] raporda bu illerin başında, 2024'te yıllık partikül madde ortalaması metreküpte 83,6 mikrogram ölçülen Osmaniye var.[7]


## Dipnotlar ve Kaynaklar

1. Alamoudi, A., Alnabihi, A., Al-Qahtani, S., Almufarriji, N., Alsarhani, W. K. ve Ahmed, I. I. K. (2026). "Smog and Sight: Epidemiological Evidence Linking Air Pollution and Ocular Aging: A Comprehensive Systematic Review and Meta-analysis". ARVO 2026 Yıllık Toplantı özeti, *Investigative Ophthalmology & Visual Science*, Haziran 2026. PROSPERO CRD420251051872. [iovs.arvojournals.org](https://iovs.arvojournals.org/article.aspx?articleid=2813021)
2. European Society of Cataract and Refractive Surgeons (2026). "People exposed to more polluted air face higher risk of glaucoma and cataract". Basın bülteni, 44. ESCRS Kongresi, Londra, 14 Eylül 2026 (özet PP21.06). [escrs.org](https://escrs.org/channels/news/people-exposed-to-more-polluted-air-face-higher-risk-of-glaucoma-and-cataract)
3. Dünya Sağlık Örgütü. "Blindness and vision impairment". Bilgi notu. [who.int](https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/blindness-and-visual-impairment)
4. Li, L., Zhou, J., Fan, W., Niu, L., Song, M., Qin, B., Sun, X. ve Lei, Y. (2021). "Lifetime exposure of ambient PM2.5 elevates intraocular pressure in young mice". *Ecotoxicology and Environmental Safety* 228: 112963. [doi:10.1016/j.ecoenv.2021.112963](https://doi.org/10.1016/j.ecoenv.2021.112963)
5. Sun, Z., Stuart, K. V., Luben, R. N., Auld, A. L., Strouthidis, N. G., Khaw, P. T., Jayaram, H., Khawaja, A. P. ve Foster, P. J. (2024). "Association of Ambient Air Pollution Exposure With Incident Glaucoma: 12-Year Evidence From the UK Biobank Cohort". *Investigative Ophthalmology & Visual Science* 65(12): 22. [doi:10.1167/iovs.65.12.22](https://doi.org/10.1167/iovs.65.12.22)
6. Dünya Sağlık Örgütü (2021). *WHO global air quality guidelines: particulate matter (PM2.5 and PM10), ozone, nitrogen dioxide, sulfur dioxide and carbon monoxide*. Cenevre. [who.int](https://www.who.int/publications/i/item/9789240034228)
7. Temiz Hava Hakkı Platformu (2025). *Kara Rapor 2025: Hava Kirliliği ve Sağlık Etkileri*. [temizhavahakki.org](https://temizhavahakki.org/kara-rapor-2025/)

Kapak: Ankara'da kirli hava, 5 Kasım 2008. Fotoğraf: Halit Edip Özcan, CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons). Katarakt fotoğrafı: Rakesh Ahuja, MD, CC BY-SA 3.0. Grafikler: kafa1milyon.com. Bu yazı bilgi amaçlıdır, tıbbi tavsiye değildir; göz şikâyetin varsa bir göz hekimine başvur.


---

Tamamı ve sesli anlatım: https://kafa1milyon.com/yazi/hava-kirliligi-goz-sagligini/